Piczo

Log in!
Stay Signed In
Do you want to access your site more quickly on this computer? Check this box, and your username and password will be remembered for two weeks. Click logout to turn this off.

Stay Safe
Do not check this box if you are using a public computer. You don't want anyone seeing your personal info or messing with your site.
Ok, I got it
ეკლესია-მონასტრები
home
ღვთისმშობლის პირველი ხატები
განუზომლად დიდია და მიუწვდომელი ყოვლადწმიდა ღვთისმშობლის ხატების მნიშვნელობა ქრისტიანულ იკონოგრაფიაში, ვინაიდან მისით უფლის ძე განკაცდა, განხორციელდა. იგი სისხლხორცეულად ადამიანის მოდგმას ეკუთვნოდა, მაგრამ გამორჩეულ იქნა ღვთისმოსაობის, განსაკუთრებული სიწმინდის სრულყოფილების გამო და გახდა ჭურჭელი უფლის ნების განსახორციელებლად. იგი ერთადერთია ადამიანთა შორის, რომელიც უკვდავებაში გადავიდა და რომელმაც საუკუნოს სასუფეველი თვით უფლის გვერდით დაიმკვიდრა. ყოვლადწმიდა ღვთისმშობელი იესო ქრისტესთან ერთად ადამიანთა ბედის გამგებელი შეიქმნა. მისი ხატები იკონოგრაფიული ტიპების სიმრავლით და განსაკუთრებული პატივმიგებით გამოირჩევა.ღვთისმშობლის პირველი გამოსახულების შექმნა ლუკა მახარებლის სახელს უკავშირდება, რომელმაც ოთხი ხატი შექმნა: ერთი წარმოადგენდა „ელეუსას“, ანუ მოალერსე ღვთისმშობელს. ამ ხატში ყრმა იესო დედას ლოყით ეხება, სწორედ ამიტომ მასში ხაზგასმულია ადამიანური გრძნობა სითბოსი, სიყვარულის განცდისა.მეორე - „ოდიგიტრია“ (გზის მაჩვენებელი), სადაც ღვთისმშობელს მარცხენა ხელზე ყრმა უზის. მას რეპრეზენტაციული, ანუ წარდგინებითი ხატიც ეწოდება. მასში ხაზგასმულია ღვთაებრიობა ყრმისა, მისი დანიშნულება. ოდიგიტრიის ხატი განკაცებისა და უბიწოდ ჩასახვის დოგმატის გამომხატველია.მესამე - „დეისუსი“ (ვედრების ტიპის ღვთისმშობელი) - ხატი იესო ქრისტეს გარეშე, როცა ღვთისმშობელს ხელები გაწვდილი აქვს და ევედრება მაცხოვარს, ადამიანთა შეცოდების, შენდობისა და მათი სულების ხსნისთვის.მეოთხე კი - „გლიკოფილუსა“ (მოწყალე) ხატი, სადაც ყრმა იესოს ღვთისმშობლის კისერზე ხელი აქვს შემოხვეული. ეს გამოსახულება მსხვერპლის იდეის მატარებელია, სადაც ხაზგასმულია წინასწარი განცდა ტანჯვისა და ჯვარზე გაკვრისა.„ღვთის განკაცება მოხდა იმიტომ, რომ ადამიანი გაღმერთებულიყო, ზიარებოდა მას“ - განმარტავენ წმიდა მამები. ადამიანთა ხსნის იდეის ცენტში იესო ქრისტე დგას, მის გვერდით კი პირველი გაღმერთებული ადამიანი - ღვთისმშობელია. ამიტომ პირველი ხატები, რომელიც ქრისტიანული სარწმუნოების აღმოცენებისთანავე შეიქმნა, სწორედ მაცხოვარს და ღვთისმშობელს გამოხატავდა, იმ ხატებს რომელზეც ეკლესია მთელ თავის იკონოგრაფიას აფუძნებს.
boomp3.com
ლოცვა ყოვლადწმიდისა სამებისადმი,
საქართველოს მთლიანობისათვის,
აფხაზეთისა და სამაჩაბლოს დაბრუნებისათვის
ჰოი, ყოვლადწმიდაო სამებაო, ერთარსებაო, მიუწდომელო ძლიერებაო, მამაო ყოვლისამპყრობელო, ძეო მხოლოდშობილო და წმიდაო სულო, ერთო ღმერთო, რომელი ყოვლისა ხილულისა და უხილავისა შემოქმედი ხარ და უფალი, მიზეზო ყოველთა კეთილთაო, მომეც ჩვენ მადლი მოსავთა შენთა, დიდებად და გალობად ყოვლადპატიოსანსა და დიდად შვენიერსა სახელსა შენსა.

სამებაო წმიდაო, სრულებაო ყოველთა არსთაო, მოგვანიჭე ჩვენ მშვიდობა და სიმრთელე მონათა ამათ შენთა, დედისა ღვთისა წილხდომილისა ერისა, სრულიად საქართველოს მართლმადიდებელთა ქრისტიანეთა, და მას შინა აფხაზეთისა და სამაჩაბლოს მიწა-წყლის შვილთა, და კვალად აღადგინე ერთობა და მთლიანობა ქვეყნისა ჩვენისა და ღვთივდაცულობა საზღვართა ჩვენთა.

სამებაო ყოვლადწმიდაო, მიუწვდომელო და გამოუკვლეველო, რომელი მართლმსაჯულებითა შენითა მოაწევ სამართლად რისხვასა ჩვენ ზედა ცოდვათა ჩვენთათვის, შენ შეგივრდებით და გევედრებით სახიერო უფალო, მოხედე მოწყალებითა და ლმობიერებით აფხაზეთისა და სამაჩაბლოს მიწა-წყალსა ზედა მკვიდრსა ერსა ჩვენსა, მრავალგზის კვეთებულსა და შეჭირვებულსა მძლავრებისაგან ბოროტისათა და განამტკიცე და დაიცევ იგი ყოვლისაგან სიკვდილშემოსილისა წყლულებისა, ზედამოსვლისაგან უცხო თესლთასა, ურთიერთმტრობისა, სიძულვილისა და შურისძიებისაგან.

ჰოი, ყოვლადსახიერო და მრავალმოწყალეო უფალო, მოგვმადლე ჩვენ განცდა თვისთა ცოდვათა, ნიჭი და ძალი მიტევებისა და ლმობიერებისა, განრინებად საცდურთაგან ბოროტისათა, რათა ჩვენ ცოდვისაგან დაცემულნი მონანი და მხევალნი შენნი გარნა შეწევნითა შენითა აღმართულნი და მმადლობელნი შენნი, გიგალობდეთ შენ, გადიდებდეთ შენ და გევედრებოდეთ:

წმიდა ხარ, წმიდა ხარ, წმიდა ხარ შენ ღმერთო, შეგვიწყალენ ჩვენ დიდითა წყალობითა შენითა.

ამინ!

ხმატკბილად მხმობარეო ორღანო, ოქროისა ნესტო, მდინარე საღმრთოთა სწავლათაო, მვედრელთა შენთა გვითხოვე ცოდვათა მოტევებაი, იოანე ოქროპირო, მეოხ გვეყავ წინაშე სამებისა.
უწმიდესი და უნეტარესი, სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი ილია II
ღმერთმა განაქარვოს „უმეცრებაჲ ერისა“
1991 წელს, 12 მოციქულის ხსენების დღეს
სვეტიცხოვლის საკათედრო ტაძარში წარმოთქული ქადაგება
სახელითა მამისათა და ძისათა და სულისა წმიდისათა,
ჩვენთან არს ღმერთი.

ათორმეტთა მოციქულთა მოსახსენებელი დღე სვეტიცხოვლის ტაძრის დღესასწაულიცაა, რადგან ეს ტაძარი სწორედ თორმეტი მოციქულის სახელზეა აგებული. როგორც გახსოვთ, მოციქულები თვითონ უფალმა აირჩია და უბრძანა: წარვედით და მოიმოწაფენით ყოველნი წარმართნი და ნათელს სცემდით მათ სახელითა მამისათა და ძისათა და სულისათა წმიდისათა. ე.ი. მოციქულები მოწოდებულნი იყვნენ ქვეყნის მოსაქცევად და მის გადასარჩენად. უფალმა ჩვენმა იესო ქრისტემ მისცა მათ მადლი ყოვლადწმიდისა სულისა, რათა ეშმაკნი განესხნათ, მკვდარნი აღედგინათ და ავადმყოფნი განეკურნათ. ამასთან, ეს ნიჭი მათ უსასყიდლოდ მიიღეს და უსასყიდლოდვე უნდა გაეცათ: უსასყიდლოდ მიგიღებიეს და უსასყიდლოდ გასცემდით.

უძლურთა მკურნალი და ნაკლულევანთა აღმავსებელი მადლი ადამიანს მისი დამსახურებისათვის კი არ ეძლევა, არამედ როგორც ნიჭი, როგორც საჩუქარი ყოვლადწმიდისა სამებისა. ამიტომაც ყოველი სასულიერო პირი უხვად უნდა გასცემდეს მადლს სულისა წმიდისა, ყოველი სასულიერო პირი უნდა იყოს ტაძარი სულისა წმიდისა. მხოლოდ ამ შემთხვევაში ექნება მას სიყვარულიც, თავმდაბლობაც, პატიებისა და შენდობის უნარიც. ე.ი. ყოველი სიკეთე, რასაც ადამიანებს სული წმიდა ანიჭებს.

მოციქულთა ყველაზე დიდი ღვაწლი ის იყო, რომ მათ სულიწმიდის მადლითა და ძალით ადამიანები შეცვალეს. ეს ფერისცვალება განვიცადეთ ჩვენც, ქართველებმაც. მართალია, ბოროტება და ბოროტმოქმედნი ისევ არსებობენ, მაგრამ მადლობა ღმერთს, რომ სიკეთეცა და სიყვარულიც ძლიერია ჩვენში. საოცარი ის არის, რომ რაც უფრო ძლიერდება რწმენა, სიყვარული და სასოება, მით უფრო მძვინვარებს ბოროტება. ჩვენ ყოვლადწმიდა სამებას უნდა შევთხოვოთ, რომ განაქარვოს „ერის უმეცრებაი“. საიდუმლო ლოცვებში, რომელსაც წირვა-ლოცვის დროს მოძღვარი ან მღვდელმთავარი კითხულობს, ხშირად მეორდება ვედრება: გვაპატიე ჩვენი ცოდვანი და ერის უმეცრება.

რას ნიშნავს ერის უმეცრება? ერი უმეცარია მაშინ, როცა ერთმანეთისაგან ვერ არჩევს კეთილსა და ბოროტს, თეთრსა და შავს, როცა ვერ ხედავს ჭეშმარიტების ანუ ქრისტეს გზას, რომელმაც დღემდე მოგვიყვანა და რომელმაც უნდა გადაგვარჩინოს. აი, ამიტომ უნდა შევევედროთ ყოვლადწმიდა სამებას, რომ ცოდვანი შეგვინდოს და „უმეცრებაი ერისა“ განაქარვოს.

თქვენ იცით, რომ მორწმუნეებმა ჩვენი მოძღვრების წინამძღოლობით გამოიარეს წმიდა ნინოს გზა, გამოიარეს ლოცვით, მარხვით და ღვაწლით. შეიძლება ამ გზაზე მათ განსაცდელიც შეხვდათ, შეიძლება მძიმე დღეებიც გადაიტანეს, მაგრამ სამაგიეროდ წმიდა ნინოს ლოცვით მოიპოვეს უდიდესი მადლი და ძალა, რომელიც სვეტიცხოველში მოიტანეს.

მორწმუნეებთან ერთად ამ გზაზე უხილავად მოდიოდა თავად წმიდა ნინოც და რასაც მათ ამ გზაზე მიაღწიეს, წმიდა ნინოს ლოცვით მიაღწიეს. ეს მოგზაარობა, რომელიც უკვე მესამედ განმეორდა, კიდევ ერთხელ მეტყველებს იმაზე, რომ ღმერთს არ დაუტოვებია საქართველო, იგი ჩვენთანაა და ყოვლადწმიდა ღვთისმშობლის და წმიდა ნინოს ლოცვით გვიცავს და გვიფარავს.

მორწმუნეებს, რომელთაც ეს გზა სამჯერ გამოიარეს და სამჯერ გასწიეს ეს უდიდესი ღვაწლი, ოფიციალურად მიენიჭება წოდება: წმადა ნინოს მორჩილნი. გარდა ამისა, ჩვენ გადავწყვიტეთ, რომ საქართველოს საპატრიარქოში შეიქმნას სპეციალური განყოფალება, რომელსაც ექნება სახელწოდება - საქართველოს საპატრიარქოს მისია და ევანგელიზაცია. ეს განყოფილება სამსახურს ჩვენი ერის მოქცევისათვის გასწევს.

ქართველი ხალხი პირველი საუკუნიდან მოყოლებული ქრისტიანია და ქრისტიანადვე უნდა დარჩეს. ჩვენი ერი არ უნდა მოექცეს სექტებისა და უცხო რელიგიათა გავლენის ქვეშ. საქართველო მართლმადიდებელმა ქრისტიანობამ გადაარჩინა და კიდევაც გადაარჩენს. ჩვენმა ხალხმა ამ გზით უნდა იაროს და ყოველი, რომელიც მართლმადიდებლობას, ჩვენს ეკლესიას, სვეტიცხოველს უღალატებს, მოღალატე იქნება მშობელი ერისაც, ამიტომ ყოველი კაცი, რომელიც ხელს შეუწყობს ჩვენში სექტანტური მოძღვრებებისა და სხვადასხვა რელიგიის გავრცელებას, ქართველი ერის მტრად გამოცხადდება. ამ მიზნით დაარსდა ეს განყოფილება, რომლის თავმჯდომარეც არქამანდრიტი დანიელი (დათუაშვილი) იქნება, მის მოადგილედ კი მამა პავლე (ფაჩუაშვილია) დანიშნული. პირველ რიგში ამ განყოფილებას სახარების ქადაგება დაევალება, როცა სასულიერო პირი ეკურთხება, მას მღვდელმთავრისაგან ეძლევა უფლება ქადაგებისა, მაგრამ ისიც შესაძლებელია, რომ მღვდელმთავარმა საერო პირებიც გამოარჩიოს და მათაც მისცეს კურთხევა ქადაგებისა; საერთად სამღვდელოება ფასდება არა მხოლოდ იმით, თუ როგორ ატარებს წირვა-ლოცვას, არამედ იმითაც, თუ როგორ ქადაგებს. ყოველმა მოძღვარმა წელიწადში ერთხელ მაინც უნდა მიიღოს მონაწილეობა ამგვარ მოგზაურობაში. ყოველ ეპარქიაში აუცილებლად უნდა მოეწყოს ასეთი მოგზაურობა, რომლის მონაწილენიც იქადაგებენ, ანუ სახარების სიტყვას მიიტანენ ხალხთან.

მომავლისათვის გადაწყვეტილი გვაქვს, რომ ჩვენმა მორწმუნეებმა გამოიარონ ის გზაც, რომლითაც მოციქული წმიდა ანდრია პირველწოდებული შემოვიდა საქართველოში. ასე, რომ ღვთის ძალითა და მადლით მთელი საქართველო უნდა მოიქცეს. მინდა გითხრათ, რომ ეს განყოფილება მოგზაურობას მოაწყობს უცხოეთშიც, კერძოდ იმ ადგილებში, სადაც ქართველები ცხოვრობენ: თურქეთში, სპარსეთში, ევროპისა და ამერიკის ქვეყნებში.

ამ დიდ დღესასწაულზე მე ვულოცავ ყველას, ვინც წმადა ნინოს გზა გამოიარა და უპირველეს ყოვლისა, ვულოცავ მამა დანიელს მეტად საპასუხისმგებლო წოდების მიღებას და შევსთხოვ თორმეტ მოციქულსა და ჩვენს წმიდანებს, შემწეობა არ მოაკლონ მათ დასახული დიდი მიზნის აღსრულებაში. დღევანდელი დღე კადევ ერთხელ ადასტურებს იმას, რომ სრულდება ის წინასწარმეტყველება, რომლის მიხედვითაც საქართველო უკანასკნელ ჟამს გაბრწყინდება. ამ ურთულეს დროში საქართველო უნდა იყოს ანთებული სანთელი, რომელიც გზას გაუნათებს არა მხოლოდ ქართველს, არამედ ყველა ეროვნების ადამიანს.

დღევანდელ დღესასწაულს კიდევ ერთი მოვლენა უკავშირდება. როგორც ვიცით, იყო დრო, რაცა მცხეთის დედათა მონასტერი დახურეს და დედებს იქ ცხოვრება აუკრძალეს. მაშინ მონასტრიდან განდევნილი დედები მიხეილ მამულაშვილმა შეიფარა. მაღლობა ღმერთს, რომ ჩვენ მოვესწარით ამ მონასტრის აღდგენას, სადაც დღეს ორმოცდაათამდე მონაზონი და მორჩილი მოღვაწეობს. დადგა დრო, როცა ამ მონასტერს სჭირდება წინამძღვარი, რწმენით, სიყვარულით, სასოებით აღსავსე იღუმენია. წინამძღვრები სჭირდება სხვა მოქმედ დედათა მონასტრებსაც, წმიდა ნინოს მონასტერს ბოდბეში და ფერისცვალების მონასტერს თბილისში. მცხეთის დედათა მონასტრის იღუმენიად არჩეულია დედა ქეთევანი, ბოდბის წმიდა ნინოს მონასტრის წინამძღვრად დედა ნანა. ვთხოვოთ წმიდა მოციქულებს, რომ ევედრონ უფალს დედათა მონასტრების წინამძღვრებისათვის, რათა ისინი სიკეთით, სიყვარულითა და თავმდაბლობით წარუძღვნენ ამ წმიდა მონასტრებს მსგავსად ძველი დროის იღუმენიებისა, რომელნიც სულიერობასთან ერთად თავიანთი ინტელექტითაც გამოირჩეოდნენ. სამივე მათგანი დედა უნდა იყოს და არა მსაჯული და მოსამართლე, განსაკუთრებით უნდა გაუფრთხილდნეს ახალგაზრდობას, უნდა შეეცადონ, რომ არცერთმა მონაზონმა და მორჩილმა არ დატოვოს მონასტერი მათი იღუმენიობის დროს, პირიქით, მათ უნდა შემოიკრიბონ და თავის გარშემო გააერთიანონ ადამიანები, რადგან ღმერთი კრებს და აერთიანებს, ხოლო ბოროტი ძალა - ეშმაკი, განაბნევს და ჰყოფს.

მინდა კიდევ ერთხელ შეგახსენოთ, რომ მონაზვნობა სულიერი გმირობაა და უდიდესი მსხვერპლი, ადამიანის მიერ გაღებული ღვთისა და ერისათვის. თუ ჩვენს ისტორიას გადავხედავთ, ერთხელ კიდევ დავრწმუნდებით, რომ ჩვენი მონასტრები და იქ მოღვაწე ბერ-მონაზვნები სულიერი ბურჯები იყვნენ მშობელი ერისა და ქვეყნისა. მათი მრავალრიცხოვნება და სიძლიერე ჩვენი ხალხის გამრავლებისა და სიძლიერის მაუწყებელიც იყო. ვეცადოთ, რომ ჩვენმა ერმა დაიბრუნოს დაკარგული სულიერი სიმაღლე და წინაპართა მსგავსი სიყვარულითა და ერთგულებით ემსახუროს ღმერთს.

ღმერთი იყოს მთელი საქართველოსა და თქვენი შემწე და მფარველი. ამინ!
წმინდა აბო თბილელის სახელობის ტაძარი

1994 წელს, 23 ნოემბერს, გიორგობა დღეს დაიწყო მომავალი ტაძრის მშენებლობისათვის ადგილისი გაწმენდის სამუშაოები. ტერიტორია გასუფთავდა 3-4 მეტრის სიმაღლის ნაყარი მიწისაგან. შემდგომმა სამუშაოებმა მთლიანად წარმოაჩინა ნიში-პორტიკი, რომელსაც ზედა ნაწილი მონგრეული ჰქონდა. კერძოდ, ორი სვეტის ნანგრევი ბაზისებითურთ და სვეტებს შორის ჩადგმული წითელი მართკუთხა ზომის ტუფის ქვა. მოგვიანებით, სისხლისფერი ქვის ქვედა დონეზე აღმოჩნდა იმავე ზომის სწორკუთხა ქვა და მის გვერდით მცირე ზომის ქვები. იქვე ახლოს წარმოჩნდა მოწამეთა ხიდის ბურჯი. აქვე მოხდა ერთი მეტად ღირსშესანიშნავი მოვლენა. წმიდა აბოს ნიშის მიწაყრილით დაფარულ ტერიტორიაზე მოჭრეს მომცრო ნაძვის ხე. თბილისის ფერიცვალების დედათა მონასტერში ნაძვის მორი გადახერხეს და გადანაჭერზე ჯვრის გამოსახულება აღმოჩნდა. ქართულმა ეკლესიამ იგი ჭეშმარიტ ხელთქუმნელ ჯვრად, ღვთის ნებით მოხდენილ სასწაულად აღიარა. ამჟამად ჯვარი კრწანისის წმინდა ნიკოლოზის ეკლესიაშია დაცული.1995 წლის 21 იანვარს, წმიდა აბო თბილელის ხსენების დღეს, სამარტვილესთან სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქმა უწმინდესმა და უნეტარესმა ილია II პარაკლისი გადაიხადა. 1996 წლის 21 იანვარს, წირვის შემდეგ, სიონის ტაძრიდან კათოლიკოს-პატრიარქი თბილისის სამღვდელოებასთან ერთად წმიდა აბოს ნიშისაკენ გაემართა. ამავე დროს კრწანისის წმინდა ნიკოლოზის ეკლესიის სამღვდელოებამ და მრევლმა გაიარა 1900 წელს კირიონის მიერ განვლილი გზა აბოს ნიშამდე. მსვლელობას წინ უძღოდა ლაშა კინწურაშვილის მიერ შექმნილი წმიდა აბო თბილელის ხატი. ნიშთან კათოლიკოს-პატრიარქმა წმიდანის სავედრებელი პარაკლისი გადაიხადა.1996 წელს, 17 მარტს, ჯვრის თაყვანისცემის დიდი დღესასწაულის დღეს იკურთხა წმიდა აბო თბილელის ტაძრის საძირკველი. კურთხევა აღასრულა კრწანისის წმიდა ნიკოლოზის ტაძრის წინამძღვარმა დეკანოზმა ბესარიონ მენაბდემ.
          ამაღლების სახელობის ტაძარი
ისტორია და არქიტექტურა: მაცხოვრის ამაღლების ეკლესიის მშენებლობა დაიწყო სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის, უწმინდესისა და უნეტარესის ილია II ლოცვა-კურთხევით. ტაძრის საძირკველი დეკანოზ მიქაელ ბოტკოველმა გასული წლის ბოლოს იკურთხა. ამაღლების ეკლესიის პროექტის ავტორია არქიტექტორი რეზო ჯანაშია. ტაძარი სამნავიანი ბაზილიკა იქნება, კარიბჭით დასავლეთით და შვერილი აბსიდით. ამ ადგილას ადრე მდგარა პლატონ იოსელიანის მიერ აშენებული ხის ეკლესია, რომელიც ტოტალიტარული რეჟიმის დროს დაინგრა და რომლის საძირკველიც დღესაც არის შემორჩენილი. ტაძრის ზომებია: სიგრძე - 14,65 მ; სიგანე - 9 მ. და სიმაღლე - 8,8 მ. ტაძრის შიდა ფართობია 79 კვ.მ. ამაღლების სახელობის ეკლესია მოპირკეთებულია მცხეთის ქვიშა-ქვით.
                                  ანჩისხატის ტაძარი
XX საუკუნის 60-იან წლებში, რესტავრაციის დროს, ანჩისხატის ტაძარში აღმოაჩინეს ქვის ორი ფილა (ამჟამად ისინი ტაძრის დასავლეთ ფასადშია ჩასმული), რომლებზეც „ჯვრის ამაღლების“ რელიეფთან ერთად V-VI საუკუნეების ასომთავრული წარწერის ფრაგმენტებია შემორჩენილი. მეცნიერებმა აღდგენილი წარწერა ასე წაიკითხეს: „უფალო, მეფე დაჩის შეხეწიე“. ეს წარწერა ადასტურებს იმ მოსაზრებას, რომ მტკვრის მარჯვენა სანაპიროზე, ისტორიული თბილისის ზემო უბანში, მდებარე ანჩისხატის ტაძარი სწორედ ის ყოვლადწმიდა მარიამის შობის სახელობის ეკლესიაა, რომლის შესახებაც XI საუკუნის ძეგლში „მოქცევაჲ ქართლისაჲ“-ში ნათქვამია: „თბილისს კაცნი დასხდებოდეს და მარიამ წმიდაჲ ეკლესიაჲ აღაშენეს“. ეს ტაძარი VI საუკუნის დასაწყისში, ქვეყნის დედაქალაქის მცხეთიდან თბილისში გადმოტანისთანავეა აგებული, როცა ქართლში ვახტანგ გორგასლის შვილი, დაჩი უჯარმელი მეფობდა.ანჩისხატის ეკლესიას რესტავრაცია 1958-64 წლებში ჩაუტარდა (ხელმძღვანელი: რ. გვერდწითელი). უპირველეს ყოველისა ტაძარს მოაშორეს XIX საუკუნის გუმბათი და ტლანქი სამრეკლო. გვიანდელი გადაკეთებებისგან გასუფთავდა თვით ტაძარიც. გამოვლინდა მისი პირვანდელი იატაკი და XVII საუკუნის ფრესკების ფრაგმენტები. შენობას დაუბრუნდა ისეთი სახე, როგორიც დომენტი კათოლიკოსის დროს ჰქონდა.

ათას ხუთასი წლის ანჩისხატის ეკლესია დღესაც მოქმედია.

მღველმსახურნი: ტაძრის წინამძღვარია დეკანოზი რევაზ ტომარაძე. მსახურეობენ აგრეთვე სხვა მღვდელმსახურებიც.
        ქაშვეთის წმიდა გიორგის სახელობის ტაძარი
აშენების თარიღი: პირველი ტაძარი აგებული იყო ჯერ კიდევ დავით გარეჯელის მოღვაწეობის დროს. მეორედ ტაძარი 1753 წელს გივი ამილახვარს აუშენებია (იხილე წარწერა ქვემო ტაძრის კარიბჭის მარცხენა კედელში). დღევანდელი ნაგებობის მშენებლობა 1904 წლის 12 ნოემბერს დაიწყო.თანამედროვე შენობა წარმოადგენს სამთავისის ეკლესიის გეგმით აგებულ ჯვარ-გუმბათოვან, სამნავიან ტაძარს. მისი არქიტექტურული თავისებურებაა კანკელის არატრადიციული მდებარეობა. კანკელი გამართულია არა წინა სვეტებს შუა, არამედ მათ უკან, რათა მეტი ადგილი დაეთმოს მლოცველებს, ვიდრე მღვდელმსახურთ. მშენებლობაში გამოყენებულია ალგეთის ქვა, ძეგამის თეთრი ქვა, იტალიური მარმარილო. ჩუქურთმებით ზომიერადაა შემკული - არც ისე ღარიბად, როგორც სიონი და არც ისე ჭარბად, როგორც ნიკორწმინდა. ჩუქურთმები გადმოღებულია საქართველოს სხვადასხვა ეკლესიიდან და საკვირველი ჰარმონიულობით არის ურთიერთშეთამხმებული. ტაძარი წარმოადგენს სიმარტივისა და სიმსუბუქის, თვალტანადობისა და სილამაზის იშვიათ სინთეზს. ჩვენამდე მოღწეული ცნობით, ტაძრის პირველი მოძღვარი იყო დეკანოზი პეტრე მაკარიძე. დღეს ტაძარში მსახურობს ექვსი მღვდელი და ოცდახუთი სტიქაროსანი. ტაძრის წინამძღვარია არქიმანდრიტი სოგრატი (ჭულუხიძე).ტაძარი მოხატულია ცნობილი ქართველი მხატვრის ლადო გუდიაშვილის მიერ. ხატებიდან აღსანიშნავია: ღვთისმშობლის ხატი - ბეთანიისა, წმინდა გიორგი „წვერისი“, შედარებით ძველი ხატებია გრინევსკის „თამარ მეფე“, „დავით აღმაშენებელი“. კათოლიკოს-პატრიარქ კალისტრატე ცინცაძის ცნობით, ქაშვეთში დაცული იყო ორი ჯვარი ცხოველმყოფელი ხით, წმინდა ევსტათის მარჯვენა ხელის ოთხი თითი, დავით გარეჯიდან ჩამოსვენებული წმინდა მოწამეთა ნაწილები, იოანე ნათლისმცემლის სისხლი, ბასილი დიდის, იოანე ოქროპირის, გრიგოლ ღვთისმეტყველის, წმ. გიორგის, ქრისტეს ცრემლისა და ოფლის ქაღალდი, პავლე მოციქულის საფლავის მიწა და სხვა წმინდა ნაწილები.

ორშაბათის გარდა, ტაძარში ყოველდღიურად აღევლინება წირვა-ლოცვა. ყოველ ოთხშაბათს სრულდება წმ. გიორგის პარაკლისი.
              წმიდა გიორგის სახელობის კარის ეკლესია
წინათ ტაძრის მშენებლობის თარიღად XVIII საუკუნეს მიიჩნევდნენ, მაგრამ 1976 წელს ჩატარებულმა სარესტავრაციო სამუშაოებმა საკმაოდ საგულისხმო წვრილმანები წარმოაჩინა. რესტავრატორებმა და არქეოლოგებმა მიაკვლიეს ეკლესიის დასავლეთ კედელზე მიშენებულ სამ აკლდამას, რომლებიც მათში ნაპოვნ ნივთებთან ერთად გვაფიქრებინებს, რომ ეკლესია აშენებულია არაუგვიანეს XIII-XIV საუკუნისა. ეზოს დასავლეთ ნაწილის გათხრებმა გვიჩვენა, რომ 4-6 მეტრის სიღრმეზე, ნანგრევების ფენებსა და მათზე წაყრილი მიწის ქვეშ არსებობს ძველი სასახლის ნაშთები. სასახლე აგებული ყოფილა დიდი, კარგად ნათალი ოთხკუთხა ქვებისაგან. აღსანიშნავია, რომ ერეკლეს მოედნის ჩრდილოეთით დგას საქართველოს უკანასკნელი მეფის გიორგი XII უბრალო სასახლე - ორსართულიანი აივნიანი შენობა. ეს იყო მეფის დროებითი სადგომი აღა-მაჰმად-ხანის ურდოების მიერ ქალაქის აოხრების შემდეგ.1992 წელს სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის ილია II ლოცვა-კურთხევით კარის წმიდა გიორგის სახელობის ახლად რესტავრირებულ ტაძარში განახლდა წირვა-ლოცვა. გადმოცემით, ძველი ეკლესია მთავარანგელოზთა სახელობის იყო.XIX საუკუნის დასასრულისაა რამდენიმე რუსული ხატი: ყოვლადწმიდა ღვთისმშობელი (ტრიხერუსა), წმიდანი: მარიამ მაგდალინელი, ნიკოლოზ საკვირველთმოქმედი, ალექსანდრე ნეველი, წმიდა სერაფიმე საროველის ხატი, რომელიც იური და იზა გელაშვილებმა შესწირეს გარდაცვლილი სულის საოხად. ტაძარი მოხატა ხატმწერმა დავით მორგოშიამ
        წმიდა დავით აღმაშენებელის სახელობის ეკლესია
ტაძრის აგება ქართველი ინტელიგენციისა და თსუ სტუდენტთა სულიერი მოთხოვნილების ნაყოფია. ამ საქმეში დიდია უნივერსიტეტის რექტორის ბატონ როინ მეტრეველის წვლილი. ეკლესია აგებულია შემოწირულობებით. ქველისმოქმედთაგან გამოვყოფდით ბანკ „გულანისა“ და რუსთავის მეტალურგიული ქარხნის დირექციას. 1995 წლის 5 სექტემბერს ტაძარი აკურთხა და პირველი საზეიმო წირვა აღავლინა ცხუმ-აფხაზეთის მთავარეპისკოპოსმა მეუფე დანიელმა.ტაძარი ჯვარ-გუმბათოვანია და ემსგავსება სამწევრისის ეკლესიის შემცირებულ მოდელს. პროექტის ავტორია არქიტექტორი გიორგი მარსაგიშვილი.ეკლესიაში დაცულია რამდენიმე ძველი რუსული ხატი: „ყაზანის ღვთისმშობელი“, „ღვთისმშობლის სამხელიანი ხატი (ტრიხერუსა)“, „ღვთისმშობელი და წმინდა ნიკოლოზი“. თანამედროვე ხატთაგან აღსანიშნავია: წმიდა მიქაელისა და წმიდა გაბრიელის, წმიდა დავით გარეჯელის, წმიდა პანტელეიმონის ხატები. მაცხოვრის, წმიდა გიორგის, წმიდა დავით აღმაშენებლის, ჯვარცმისა და კანკელის მოხატულობის ავტორია დავით აბრამია, ტაძრის დიდი ნაწილი მოხატულია ხატმწერ ამირან გოგლიძის მიერ.

ტაძრის ეზოში მდებარეობს V-VI საუკუნეების ბაზალტის სტელა ახალქალაქის ნასოფლარ დანკალიდან. მასზე გამოსახულია წმინდადის ფიგურა, სიცოცხლის ხე და ჯვარი ბოლოებგაფართოებული მკლავებით. ტაძარს აქვს სამრევლო ნაგებობა და აუზი წყალკურთხევისა და ნათლობისათვის.
              წმიდა დავით წინასწარმეტყველის სახელობის ეკლესია
რუისის ქუჩაზე, სადაც ამჟამად წმიდა დავით წინასწარმეტყველის სახელობის ეკლესიაა, გადმოცემის მიხედვით, ადრე წმიდა მარინეს სახელობის ტაძარი იდგა. ახალი ტაძრის მშენებლობა უწმინდესისა და უნეტარესის სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის ილია II ლოცვა-კურთხევით 1998 წელს დაიწყო. მომავალი ეკლესიის საძირკველი დეკანოზმა თევდორემ (ამბროლაძე) აკურთხა. პროექტის ავტორია არქიტექტორი რევაზ ჯანაშია.

არქიტექტურა: ტაძარი მიდგმულ-აბსიდიანი ბაზილიკაა, გალერეით მტკვრის მხარეს. ტაძარი გალავნიანია. წმიდა დავით წინასწარმეტყველის ეკლესია ძეგვის ბუნებრივი ფლეთილი ქვით და ძველი ქართული აგურით აშენდა. ნაგებობა გადახურულია ასევე ძველი ქართული კრამიტით. ტაძარს ქუჩის მხარეს აქვს სამრეკლო, ხოლო მის ქვეშ ცენტრალური შესასვლელია.
                      მთაწმინდის მამადავითის სახელობის ეკლესია
მამადავითი ეკლესიის ისტორია VI საუკუნიდან იწყება. თბილისის დასავლეთით აღმართული მთის ფერდობზე, კლდეში, სენაკი გამოუკვეთია მამა დავით გარეჯელს და მის ახლოს პატარა სამლოცველოც გაუმართავს. აქვე მოედინება წყარო, რომელიც მამა დავითს ლოცვით გამოუთხოვია უფლისთვის სნეულთა განსაკურნებლად. მამა დავითი მალე წავიდა თბილისიდან, მაგრამ ქალაქის მკვიდრთ მისდამი მოწიწება და სიყვარული დიდხანს არ განელებიათ, ამიტომაც უსახელო მთას მამადავითი უწოდეს.მამადავითის პირველი ეკლესიის შესახებ მატიანეს ზუსტი ცნობები არ შემოუნახავს. ცნობილია, რომ IX საუკუნეში აქ ივერიის ღვთისმშობლის ეკლესია იდგა. ამიტომაც, ათონის მთის მსგავსად, მამადავითის მეორე სახელი - მთაწმინდა დაერქვა.დამპყრობლებმა საუკუნეთა მანძილზე არაერთგზის დაანგრიეს ეკლესია, მაგრამ ღირსი დავითის ლოცვის მეოხებით მთის ეს ფერდობი უკვე უფლის მადლით იყო ცხებული, ამიტომაც იოლად აღდგებოდა ხოლმე ნანგრევებიდან ბარბაროსთა უგუნურების მსხვერპლი.XVI საუკუნეში ათონის მთიდან ჩამოსულმა ორმა ბერმა, დავით და ნიკოლოზ გაბაშვილებმა, დაზიანებული ეკლესიის ადგილას ღვთისმშობლის სახელზე მონასტერი ააგეს და ახალ ტაძარს მთაწმინდის ძირას მდებარე მიწები შესწირეს. ქართველი მეფენი და დიდებულნი დიდი მოწიწებით ეპყრობოდნენ ამ მადლმოსილ ადგილს. ბერად აღკვეცილი ქართლის მეფე დავით X მამადავითის მთაზე ცხოვრობდა და აქვეა დაკრძალული. აქ გარდაიცვალა რუისის ეპისკოპოსი ნიკოლოზიც, რომელმაც ხანდაზმულობის გამო უარი თქვა ეპარქიის მართვაზე და მთაწმინდაზე დასახლდა.შვილის დაკარგვით დამწუხრებული მეფე ერეკლე II ერთხანს ამ მონასტერში ცხოვრობდა და ქვეყანას აქედან მართავდა. აქაურობა უყვარდა საქართველოს უკანასკნელ მეფეს გიორგი XII-საც, მონასტრის შეკეთებაც განუზრახავს, მაგრამ აღარ დასცალდა.ვახუშტი ბატონიშვილის ცნობით, XVIII საუკუნის ბოლოს მონასტერი მიტოვებული და გაჩანაგებული ყოფილა. არემარე ისეთ ხშირ ჯაგნარს დაეფარა, რომ მლოცველებს თურმე მასთან მიახლოებაც უჭირდათ.რუსეთის იმპერიასთან შეერთებამ ბოლო მოუღო თბილისში მუსლიმან დამპყრობელთა თარეშს. დედაქალაქმა გაუთავებელი ომებისა და სისხლისღვრისგან ამოისუნთქა და იარების მოშუშებას შეუდგა. საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალია ჯერ გაუქმებული არ იყო. კათოლიკოსმა ანტონ II-მ ყურადღება მიაქცია მამადავითის დანგრეულ ტაძარს და მისი აღდგენა ქაშუეთის მღვდელს თომა გრიგორიევს დაავალა. მამა თომა გულისხმიერებით მოეკიდა საქმეს და უკვე ერთი წლის შემდეგ, 1810 წელს, თბილისელთა შემოწირულობებით აიგო ტაძარი „სახელსა ზედა ღირსისა მამისა დავით გარეჯელისასა“. ეკლესია აგურით იყო ნაშენი და უგუმბათო ხის სახურავი ჰქონდა. კათოლიკოს ანტონ II-ის ლოცვა-კურთხევით, ეკლესია ფერისცვალების სახელზე აკურთხა არქიმანდრიტმა ტრიფოლიმ. სახელი შემთხვევით არ შეურჩევიათ - გარეჯის უდაბნოში ღირსი მამა დავითი სწორედ ფერისცვალების მონასტერშია დაკრძალული.კავკასიის მთავარმმართებლის ალექსანდრე ერმოლოვის ბრძანებით ეკლესიისაკენ მიმავალი გზა მესანგრეებმა ბუჩქრანისაგან გაწმინდეს და გააფართოვეს. ეკლესიის ეზო ქვის გალავნით შემოღობეს და შიგნით მცირე ზომის სამრეკლო ააგეს.ასეთი სახით ეკლესიამ 1857 წლამდე იარსება. იმ დროს თბილისში დიდი ყურადღება ექცეოდა ქალაქის არქიტექტურას. შეკეთდა და აშენდა მრავალი ტაძარი. გადაწყდა, მთაწმინდაზეც უფრო დიდი და მოხერხებული ეკლესია აეგოთ. თომა გრიგორიევის ვაჟმა იოსებმა მრევლში მშენებლობისთვის ფულის შეგროვება დაიწყო. ძველი ეკლესია დაშალეს და 1859 წელს ჩაყარეს ახალი ტაძრის ბალავარი.ქალაქის მცხოვრებლები ფულითაც ეხმარებოდნენ მშენებლობას და ფერდობზე საშენი მასალის აზიდვაშიც მონაწილეობდნენ. მიუხედავად ამისა, მშენებლობა სახსრების ნაკლებობის გამო დიდხანს გაგრძელდა. უფულობის გამო კანკელი ანჩისხატის ეკლესიიდან წამოიღეს. ახალი ტაძარი წმინდა დავით გარეჯელის სახელზე მხოლოდ 1871 წელს აკურთხა საქართველოს მაშინდელმა ეგზარქოსმა ევსევიმ. იმ დროს ეკლესიას გუმბათი ჯერ კიდევ არ ჰქონდა. იგი ექვსი წლის შემდეგ დაადგა იოსებ დეკანოზმა, ხოლო კიდევ ორი წლის შემდეგ კედლებიც მოხატეს.XIX საუკუნის მეორე ნახევარში ეკლესიის ეზოში უკვე იყო დასაფლავებული რამდენიმე ღირსეული მამულიშვილი, 1915 წელს კი, აკაკი წერეთლის დაკრძალვის დღეებში, დაიბადა აზრი, რომ მთაწმინდაზე ერის წინაშე განსაკუთრებით ღვაწლმოსილ პიროვნებათა სასაფლაო მოეწყოთ. 30-იან წლებში დიდუბიდან გადმოასვენეს მრავალი ძვირფასი ადამიანის ნეშტი და აქ ქართველ მწერალთა და საზოგადო მოღვაწეთა პანთეონი დაარსდა.ყოველ წელიწადს, წმინდა დავით გარეჯელის გარდაცვალების დღეს, ამაღლების მომდევნო ხუთშაბათს, თბილისში მამადავითობა აღინიშნებოდა. იგი თბილისელთა ერთ-ერთი ყველაზე გამორჩეული დღესასწაული იყო. დილაადრიან იწყებოდა მთაწმინდისაკენ ხალხის საზეიმო სვლა. მლოცველები მამადავითის ეკლესიას ფეხშიშველნი სამჯერ უვლიდნენ გარს. ზეიმის დროს ქალაქის ახლომახლო სოფლებიდანაც ჩამოდიოდნენ ღამისმთევლები. დღესასწაული გვიან ღამემდე გრძელდებოდა.

მამადავითობის ტრადიცია დღემდეა შემორჩენილი და დღესასწაული ყოველ წელიწადს იმართება.     არქიტექტურა: ტაძრის სიმაღლე (ჯვრიანად) 25,7 მეტრია, სიგრძე - 17,2, სიგანე - 10,7 მეტრი. შენობაში, მგალობელთა გუნდის ჩათვლით თავისუფლად ეტევა 400 კაცი. შენობა არ გამოირჩევა უნიკალური არქიტექტურით. მასში ქართული ორნამენტი ერთობ მიჩქმალულია, მაგრამ გუმბათს, ყელს, პირამიდულ სახურავს და გვერდითი ფასადის ფრონტონს ქართული ხუროთმოძღვრების ელფერი დაჰკრავს. დღეისათვის მთაწმინდის ფერდობზე ერთმანეთის გვერდით დგას მამა დავითის დიდი და ფერისცვალების პატარა ეკლესიები. მამა დავითის ტაძარი თავდაპირველად უგუმბათო იყო, 1877 წელს დეკანოზმა იოსებ გრიგორიევმა ეკლესიის შენობა გუმბათით დააგვირგვინა.     ტაძრის მახლბლად მდებარეობს მამა დავით გარეჯელის სენაკი, აგრეთვე საკურნებელი თვისებების მქონე წყარო.

ხატები: 1889 წელს დეკანოზმა იოსებ გრიგორიევმა ტაძრის კედლები მოახატვინა. ფრესკათა უმეტესობა საქართველოს ეკლესიის წმიდანთა ცხოვრებას ასახავს. ტაძრის სატრაპეზოს კედელზე წარმოდგენილია იესო ქრისტეს მოციქულთა ფრესკები. საკურთხევლის ორივე მხარეზე მარჯვენა და მარცხენა კედლებზე მოთავსებულია ღირსი დავით გარეჯელისა და წმიდა ნიკოლოზის ხატები. ტაძარს ამშვენებს XIX საუკუნის რუსული ხატები, ასევე თანამედროვე - ათორმეტი საუფლო დღესასწაულის ხატები, მარიამ მაგდალინელი, ღვთისმშობლის ხატი „წყარო ცხოვრებისა“, ადამისა და ევას ხეში ნაკვეთი ხატი.
ავგაროზ მთავარი ქალაქისა ედესისაჲ, იესუს მაცხოვარსა მეუფესა სახიერსა, გამოჩინებულსა ქალაქსა იჱრუსალიმსა, გახარებ: მესმის შენთჳს და   საკჳრველებათა შენთათჳს, რამეთუ თჳნიერ თივათა და   წამალთა იქმ კურნებათა, რამეთუ სიტყჳთ ხოლო განჰკურნებ: ბრმათა თუალთა აღუხილავ, მკელობელთა ავლინებ, კეთროვანთა განსწმედ და   სულთა არაწმიდათა იოტებ, და თჳთო სახეთა სენთაგან გუჱმულთა განაცოცხლებ, და დედაკაცსა წიდოვანსა შეხებითა სამოსლისა შენისაჲთა ულხინებ და   მკუდართა აღადგინებ.
          ესე ყოველი რაჲ მესმა შენთჳს, გონებასა ჩემსა დავიდევ ერთი ორთაგანი: ანუ თუ შენ ხარ ღმერთი, რომელი გარდამოჰჴედ და იქმ ამათ ესევითართა საკჳრველებათა, ანუ ძე ხარ ღმრთისაჲ, მოქმედი ამათ სასწაულთაჲ, ანუ წინასწარმეტყუელი დიდი.
          აწ უკუე გევედრები, რაჲთა თავს-იდვა შრომაჲ და მოსლვაჲ ჩემდა მომართ და   ვნებაჲ ესე, რომელ არს ჩემ თანა, განჰკურნო.
            ხოლო მესმა, თუ ჰურიანი დრტჳნვენ და ჰნებავს მოკვლვაჲ შენი.
            უკუე ჩემდა ქალაქი მცირე, რომელი ესე კმა გუეყოს
            ორთავე - შენდა და   ჩუენდა. და   მშჳდობაჲ შენდა
ჯერ არს ჩემდა პირველად აღსრულებად განგებულებისა ამის, რომლისთვისცა მოვლინებულ ვარ მომავლინებელისაგან ჩემისა. და   აღვასრულო, რაჲთა ავმაღლდე ზეცად. და   შემდგომად ამაღლებისა ჩემისა მოგივლინო შენ ერთი მოწაფეთა ჩემთაგანი, სახელით თადეოზ, რომელმან განგკურნოს შენ და   შენთანი. და   ცხორებაჲ მოგცეს შენ და   ქალაქსა შენსა, რომელსა ეწოდების ედესაჲ, რამეთუ არა ვინ მტერთაგანი მძლე ექმნას მას.
              რამეთუ წერილ არს ჩემთჳს: ნეტარ არიან, რომელთა მიხილონ და   ვჰრწმენე. ხოლო სამგზის სანატრელ არიან, რომელთა არა უხილავ და   ვჰრწმენე. და   შენცა, რამეთუ არა გიხილავ და   გრწმენა, განმზადებულ არს შენდა ცხორებაჲ სულისა და   ჴორცთაჲ და   სახლსა შენსა და   საცხორებელად ყოველთა, რომელნი გხედვიდენ შენ. რამეთუ მე მოვდრიკენ ცანი და   გარდამოვჴედ ნათესავისათჳს კაცთაჲსა და   საშოჲ ქალწულისაჲ დავიმკჳდრე, რაჲთა გარდასლვაჲ იგი მცნებისაჲ, რომელი იქმნა სამოთხეს შინა, აღვჴოცო. თავი თჳსი დავიმდაბლე, რაჲთა თქუენ აღგამაღლნე.
            ხოლო რომელ მოსლვისათვის ჩემისა მოგეწერა ჩემდა, ჯერ არს ძისა კაცისა მიცემად ჴელთა კაცთა ცოდვილთასა ჯუარცმად და   მესამესა დღესა აღდგომად.
              ხოლო ებისტოლე ესე ჩემი სადაცა იპოვოს-გინა თუ გზასა ზედა, გინა თუ ზღუასა შინა, ანუ თუ სამშჯავროსა შინა, გინა თუ ვისმე აჴურვებდეს, ანუ აძრწოლებდეს, ანუ მტერისაგან შეპყრობილ იყოს, ანუ მწამლველობისაგან, გინა სხჳსა რაჲსაგანმე სნეულებისა, ყოველივე დაიჴსნას.
                ხოლო რომელსა ეტჳრთოს ებისტოლე ესე ჩემი, არს-მცა წმიდა და   განყენებულ ყოვლისაგან საქმისა ბოროტისა, რამეთუ ყოველივე ჴელითა ჩემითა დაწერილ არს და   დავბეჭდე ესე შჳდითა ბეჭდითა, რომელნიცა ქუჱმოწერილ არიან.
თარგმანი თჳთოეულისა ბეჭდისაჲ:

ხოლო   ჯუარი ამას გამოაჩინებს, რომელ ნეფსით დაემსჭუალა მას ზედა.

ხოლო   ფარი ფარვილ-ყოფასა საჲდუმლოთასა მოასწავებს, რამეთუ კაც იქმნა ჭეშმარიტებით განცხადებულად და   არა ფარულად.

ხოლო   ქანი ქერობინთა საყდართა განსუჱნებასა მისსა მოასწავებს.

ხოლო   ენი იტყჳს: "ესე არს ღმერთი პირველი და   სხუაჲ თჳნიერ მისსა არა ვინ არს ღმერთი."

ხოლო   ინი   მეტყუელებს, ვითარმედ იგი არს მეუფე მაღალი და   ღმერთი ღმერთთაჲ.

ხოლო   რაჲ იტყჳს, რამეთუ მჴსნელ ვეყავ მე ნათესავსა კაცთასა.

ხოლო   დონი იტყჳს: "დიდ ვარ მე და   მაღალ და   საშინელ და   ცხოველ ვარ მე უკუნისამდე"
მიიწია რაჲ ებისტოლე უფლისაჲ ავგაროზის მიმართ მთავრისა, ესმა, ვითარმედ მოსწრაფე არიან ჰურიანი მოკლვად იესუსსა, წარავლინა ავგაროზ მთავარმან მალემსრბოლი და   ჴელოვანი მხატვარი, რაჲთა გამოსახოს მან ხატი უფლისაჲ და   მოჰგუაროს მას.
                მიიწივნეს რაჲ მხატვარი და მალემსრბოლი ბჭეთა იჱრუსალიმისათა, აჰა უფალი შეემთხჳა მათ და   სიტყუა-უგო და   ჰრქუა მათდა მიმართ: "კაცნო, მსტოვარნი ხართ თქუენ?" მიუგეს და   ჰრქუეს მათ: "წარმოვლინებულნი ვართ ავგაროზისნი ხილვად იესუჲს ნაზარეველისა, რაჲთა ვიხილოთ ხატი მისი".
                  და   აღუთქუა მათ უფალმან შესაკრებელად მისლვად. და   ესე რაჲ ჰრქუა მათ, თანაწარჰჴდეს მას. ხოლო ხვალისა დღე წარვიდოდა უფალი შესაკრებელად და   დაჯდა მუნ და   ასწავებდა სიმრავლესა ერისასა.
                ხოლო მხატვარი შევიდა და   დადგა დამართებით მისა და   იწყო წერად სახესა იესუჲსსა და   ვერ ძალ-ედვა მას გამოხატვაჲ მისი, რამეთუ ვერ შემძლებელ იყო ხატსა პირისა მისისასა გულისჴმის-ყოფად და   ვერცა განიცდიდა მსგავსებასა მისსა.
                  მაშინ ვითარცა იხილა მოყუასმან მისმან, აჭენა და   ჰრქუა მას: "შევედ შორის მისსა და   მიეც ტილოჲ ეგე, რომელ გაქუს ავგაროზისგან, ჴელთა მისთა".
                  ხოლო იგი შევიდა და შეუვრდა ფერჴთა მისთა და ყოველივე გამოუცხადა წინაშე ერისა მის და   მისცა ტილოჲ იგი. ხოლო უფალმან მიიღო წყალი ჴელითა და   დაიბანა პირი და დაიდვა ტილოჲ იგი პირსა ზედა თჳსსა. და   მეყსეულად გამოისახა ხატი პირისა მისისაჲ მას ზედა. დაუკჳრდა ყოველთა მუნ მსხდომარეთა, რომელთაცა იხილეს და   მისცეს დიდებაჲ ღმერთსა.
                    ხოლო ტილოჲ იგი მისცა თადეოზ მოციქულსა და   უბრძანა შემდგომად ამაღლებისა მისისა წარსლვად ედესე ქალაქად და   განკურნებად სენსა და   ყოველსა ცისად-ცისად გუჱმულებასა. და   შემდგომად ამაღლებისა უფლისა წარვიდა სიტყჳსაებრ უფლისა.
                    ხოლო მიიწივნეს თადეოზ და   მისთანი იგი ქალაქსა ერთსა, რომელსა ეწოდების იერაპოლი. და   დადგეს იგინი გარეშე ქალაქსა, სავანესა მას მეკეცეთასა. და   დადვეს წმიდაჲ იგი ტილოჲ შორის ორთა კეცთაჲსა და   დაფარეს, რამეთუ ეშინოდა. და   ვითარცა დაიძინეს, მახლობელად მათსა, აჰა ესერა, ღამესა მას გამოჩნდა სუჱტი ცეცხლისაჲ ზეცით და   დაადგრა ზედა ადგილსა მას, სადა იყო ხატი უფლისაჲ.
                    და   ვითარცა იხილეს მცველთა მათ ქალაქისათა სასწაული იგი, აუწყეს მთავარსა მას ქალაქისასა. და   გამოვიდა მთავარი იგი ერითურთ. და   პოვეს მათ ხატი უფლისაჲ შორის ორთა მათ კეცთაჲსა, სადა-იგი დგა სუჱტი ცეცხლისაჲ. და   ენება მიღებაჲ ხატისაჲ მის. ხოლო კაცმან მან მალემსრბოლმან და   მხატვარმან მიუგეს და   ჰრქუეს, ვითარმედ ავგაროზისნი არიან. და   ვითარცა ძიება-ყვეს, განიზრახვიდეს წარღებასა მისსა და   მეყსეულად პოვეს ერთსა მას კეცსა ზედა გამოხატული ხატი უფლისაჲ, ვინაჲ-იგი მიეახლა წმიდასა მას ტილოსა, რომელთა შორის დაეკრძალა კაცთა მათ.
                      მაშინ კეცი იგი აღიღო მთავარმან ქალაქისამან და   დადუმნა, ხოლო ტილოჲ იგი მისცა მოციქულსა და   მალემსრბოლსა მას. და   ვითარცა წარვიდა თადეოზ და   მისთანი იგი, ვინაჲ-იგი მოივლინნა უფლისა მიერ და   ვითარცა მიეახლნეს უტევან ერთ ქალაქსა მას, პოვეს ვინმე განრღუჱული ქუჱმდებარე, რომელი ითხოვდა პურსა და   დასდვა ჴელი მას ზედა და   შეეხო ხატსა მას უფლისასა და   მეყსეულად აღდგა, ხლდომით ვიდოდა და   სრბით შევიდა ქალაქად და   მივიდა იგი დედისა თჳსისა. იხილეს იგი ყოველთა და   დაუკჳრდა და   იტყოდეს: "არა იგი არსა ქუჱმდებარე და   ბდუნევით მავალი, ქურივისა მის ძე?"
                      და   მყის მიიწია სიტყუაჲ ესე ავგაროზის მთავრისა. ხოლო მან მიუწოდა ყრმასა მას და   ჰკითხა: "ვინ განგკურნა შენ, ყრმაო?" მიუგო და   ჰრქუა: "კაცმან ვინმე მპოვა გარეშე ქალაქისა, ჴელი შემახო და   განვიკურნე".
                      ჰგონებდეს ავგაროზ, ვითარმედ უფალი არს. და   მსწრაფლ წარავლინა, რაჲთა ცნას. და   პოვა თადეოზ მის მიერ მივლინებულთა მათ თანა. და   მი-რაჲ-ვიდეს პალატად, შეიწყნარნეს სიხარულით.
                        ხოლო ავგაროზ   დაჴსნილ იყო და   მდებარე ცხედარსა ზედა ექუს წელ. მაშინ მიიღო ტილოჲ იგი ჴელითა მისისა, რომელსა ზედა გამოეხატა ხატი უფლისაჲ და   ამბორს-უყო მას სიხარულით და   მეყსეულად განიკურნა იგი. მასვე ჟამსა აღდგა და   ვიდოდა უვნებელად სრულად. და   ჰრქუა თადეოზ მოციქულსა: "რაჲ ჯერ-არს ყოფად ჩემდა?" ხოლო მან მიუგო და ჰრქუა: "ესრეთ ჯერ-არს პირველად ყოვლისა, რაჲთა ნათელ-იღო".
                      ხოლო მან სიხარულით შეიწყნარა. ვითარცა უქადაგა სახარებაჲ უფლისაჲ, შთაიყვანა იგი წყაროდ, რომელსა ეწოდების კერასაჲ და   ნათელ-სცა მოციქულმან თადეოზ ავგაროზს, ცოლსა და   შვილთა მისთა და   ყოველთა სახლეულთა მისთა სახელითა მამისაჲთა, ძისაჲთა და   სულისა წმიდისაჲთა. იხარებდეს ყოველნივე და   განწმიდნა ყოველნი ყოვლისვე ვნებისაჲ და   ადიდებდეს ღმერთსა, რომლისაჲ არს დიდებაჲ უკუნითი უკუნისამდე. ამენ.
პირი-ღვთისა ანჩისხატი, უაღრესი სიწმიდეა მთელი ქრისტიანობი¬სა. ვინც დააკვირდება შენიშნავს, რომ სახე მაცხოვრისა ტილოზედ არის გა¬მო¬სახული და ფიცარზედ დაკრული. ტილო კი ისე ცხადათ სჩანს, რომ შუბლზედ და ლოყებზედ ქსოვლობა, ძაფების ორმობადები ეტყობა; შუბლის გარემო, მარჯვნივ ხომ პირდაპირ სჩანს ტილოს ნაპირი. პირი-ღვთისა ანჩისხატი არის ნამდვილი ედესიის ხატი. ამის სა¬ბუ¬თად მომყავს: ა) რომ ძველთგანვე ქართველი ერი უწო¬დებს ამ ხატს პირი ღვთის ხატსა; ბ) რომ დღესასწაული ამ ხა¬ტისა იმთავითვე სრულდება ყოველ წელიწადს 16 (29) აგვისტოს, ე. ი. სწორეთ იმ დღეს, რომელიც პირველში¬ვე ედესიიდგან კონსტანტინეპოლში მოს¬ვე¬ნებულს ხელით უქმნელს ხატს დაუწესეს წმ. მამებმა სადღე¬სასწაულოდ; გ) ქართველთ წმ. მამათა შეუდგინეს საკუთარი საგალობლები ანჩის ხატს, როგორც პირი ღვთის, ხელითუქმნელს ხატ¬სა; დ) საქრისტიანო საზოგადო გარდმოცემით, ედესიის ხელით¬უქ¬მნე¬ლი ხატი საბერძნეთიდამ (კონსტანტინეპოლიდან) გად¬მო¬ტანილია და იმ¬ყოფება საქართველოში. ამას უამრავი წყარო ადასტურებს.
            XVII ს-ში დომენტი კათალიკოზმა ქვემო ჭალიდან ხატი დიდის ლი¬¬ტანიით ჩამოასვენებინა მუხრანზედ მცხეთაში და აქედგან ტფილისში. მას აქეთ საკათალიკოზო ყოვლად წმიდის ტაძარს დაერქვა ანჩისხატისა.
უწმიდესი და უნეტარესი, სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი, მცხეთა-თბილისის მთავარეპისკოპოსი ილია II (ერისკაცობაში ირაკლი გიორგის ძე ღუდუშაური-შიოლაშვილი) დაიბადა 1933 წლის 4 იანვარს ქ. ვლადიკავკაზში. კათოლიკოს-პატრიარქის მშობლები საქართველოდან, ყაზბეგის რაიონიდან იყვნენ: მამა _ გიორგი სიმონის ძე შიოლაშვილი _ სოფელ სნოდან, დედა _ ნატალია იოსების ასული კობაიძე კი _ სოფელ სიონიდან. 1927 წელს მათ სახლი შეიძინეს ქ. ვლადიკავკაზშიც, სადაც შემდეგ დაიბადა საქართველოს მომავალი პატრიარქი. მშობლებმა სამი დღის ახალშობილი ქრისტეშობის დღეს მონათლეს ქართულ ტაძარში და ყრმას ერეკლეს II პატივსაცემად ირაკლი უწოდეს.
1952 წელს ირაკლი შიოლაშვილმა დაამთავრა ვლადიკავკაზის 22-ე საშ. სკოლა და ჩააბარა მოსკოვის სასულიერო სემინარიაში, შემდეგ კი სწავლა განაგრძო მოსკოვის სასულიერო აკადემიაში.

1957 წელს სასულიერო აკადემიის II კურსის სტუდენტი ირაკლი შიოლაშვილი სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის მელქისედეკ III ლოცვა-კურთხევით ბერად აღიკვეცა და სახელად წმიდა ილია წინასწარმეტყველის საპატივცემულოდ ილია ეწოდა. მალე იგი ხელდასხმულ იქნა იეროდიაკვნად, 1959 წელს კი _ მღვდელ-მონოზვნად.

მღვდელ-მონოზონმა ილიამ 1960 წელს დაამთავრა მოსკოვის სასულიერო აკადემია. მას სთხოვეს, გაეგრძელებინა სამეცნიერო მოღვაწეობა, მაგრამ სასულიერო კადრების სიმცირის გამო, სამშობლოში დაბრუნდა და დაინიშნა ბათუმის საკათედრო ტაძარში მღვდელმსახურად. ერთგული მოღვაწეობისათვის იგი 1961 წელს აღყვანილ იქნა იღუმენის, შემდეგ კი არქიმანდრიტის ხარისხში; ხოლო 1963 წლის 26 აგვისტოს სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის, უწმიდესისა და უნეტარესის ეფრემ II მიერ ხელდასხმულ იქნა შემოქმედის ეპისკოპოსად და დაინიშნა კათოლიკოს-პატრიარქის ქორეპოსკოპოსად. 1963 წლიდან 1972 წლამდე იგი იყო მცხეთის სასულიერო სემინარიის _ იმ დროისათვის ერთადერთი სასულიერო სასწავლებლის _ პირველი რექტორი.

1967 წელს ეპისკოპოსი ილია გადაყვანილ იქნა აფხაზეთის ეპარქიაში. 1969 წელს აღყვანილ იქნა მიტროპოლიტის ხარისხში. 1977 წლის 9 ნოემბერს კი უწმიდესისა და უნეტარესის სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის დავით V გარდაცვალების შემდეგ წმიდა სინოდის გადაწყვეტილებით დადგინდა პატრიარქის მოსაყდრედ, ხოლო 1977 წლის 23 დეკემბერს არჩეულ იქნა სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქად. იმავე წლის 25 დეკემბერს მოხდა მისი ინტრონიზაცია. პატრიარქს მიეკუთვნა სახელი ილია II (ილია I საქართველოს ეკლესიას მართავდა 1600 წლის წინ 390-400წწ).
1978-1983 წწ. კათოლიკოს-პატრიარქი ილია II იყო ეკლესიათა მსოფლიო საბჭოს პრეზიდენტი. იგი დაჯილდოვებულია მსოფლიოს სა-პატრიარქოს, ანტიოქიის, იერუსალიმის, ალექსანდრიის, რუსეთის, საქართველოს, საბერძნეთის, ბულგარეთის, რუმინეთის პატრიარქების, პოლონეთის, ჩეხოსლოვაკიის და თითქმის ყველა სხვა მართლმადიდებელი ეკლესიის უმაღლესი ჯილდოთი. ნიუ-იორკის სასულიერო აკადემიამ კათოლიკოს-პატრიარქ ილია II ღვთისმეტყველების დოქტორის საპატიო წოდება მიანიჭა. 1997 წელს მისი უწმიდესობა კრეტის სასულიერო აკადემიამ თავის საპატიო წევრად აირჩია. ამ წელსვე იგი არჩეულ იქნა გაეროსთან არსებულ ინფორმატიზაციის საერთაშორისო აკადემიის ნამდვილ წევრად; 1998 წელს კი ამერიკის მართლმადიდებელი ეკლესიის წმ. ტიხონის საღვთისმეტყველო სემინარიამ ღვთისმეტყველების დოქტორის საპატიო წოდება მიანიჭა.

1988 წელს უწმიდესისა და უნეტარესის თაოსნობით მცხეთის სასულიერო სემინარია გადმოტანილ იქნა თბილისში და დაარსდა თბილისის სასულიერო აკადემია-სემინარია. საქართველოს სხვადასხვა კუთხეში გაიხსნა სასულიერო სასწავლებლები: ბათუმში, ახალციხესა და ქუთაისში სასულიერო სემინარიები, ხულოში სასულიერო სასწავლებელი და მასთან არსებული გიმნაზია, გიმნაზიები დაარსდა თბილისში, ბათუმში, ზესტაფონში... საუკუნეთა შემდეგ კვლავ აღდგა გელათის სასულიერო აკადემია და ეკლესიის ეგიდის ქვეშ მყოფი გელათის მეცნიერებათა აკადემია.

უწმიდესისა და უნეტარესის ლოცვა-კურთხევით თანამედროვე ქართულ ენაზე გამოიცა ბიბლია, საღვთისმეტყველო კრებულები, ბროშურები და წიგნები, ჟურნალები, სამი სახის კალენდარი, დაარსდა გაზეთები. მისი ინიციატივით საპატრიარქოსთან შეიქმნა ხუროთმოძღვრების ცენტრი, ხალხური რეწვის და მისიისა და ევანგელიზაციის განყოფილება, საგამომცემლო და სიწმიდეთა მოძიებისა და დაცვის ცენტრი, შეიარაღებულ ძალებთან და სამართალდამცავ დაწესებულებებთან ურთიერთობის განყოფილება, ასევე საგარეო და საფინანსო-ეკონომიკური განყოფილება, საინფორმაციო სამსახური, ჩამოყალიბდა ახალგაზრდული ცენტრი "ძლევაი", ჰუმანიტარული სამსახური, მომლოცველობის სამსახური და სხვა.

ამ ოცი წლის მანძილზე საქართველოს ეკლესიის ეპარქიათა რიცხვი 15-დან 33-მდე გაიზარდა, მონასტრებისა _ 53-მდე, სასულიერო პირთა _ 1000-მდე. მოხდა კანონიზირება ახალი წმინდანებისა. აშენდა საქართველოში ყველაზე დიდი ეკლესიის _ წმ. სამების სახელობის საკათედრო ტაძარი.

ეს ყველაფერი არის მცირე ნაწილი იმისა, რაც განხორციელდა მისი უწმიდესობის ლოცვა-კურთხევითა და ძალისხმევით.
საქართველოს მართლმადიდებელი     ეკლესიის   ისტორია
კავკასიაში, შავი და კასპიის ზღვებს შორის მდებარეობს უძველესი ისტორიის და კულტურის ქვეყანა საქართველო. იგი ამავე დროს მსოფლიოს ერთ-ერთი უძველესი ქრისტიანული სახელმწიფოა. მაცხოვრის მოძღვრებას ქართველი ხალხი ეზიარა I საუკუნეში წილისყრით, რომელსაც უნდა გაერკვია, ქრისტეს სჯულს რომელი მოციქული სად და რა ქვეყანაში იქადაგებდა, საქართველო წილად ხვდა ყოვლადწმიდა ღვთისმშობელს. ამიტომ ითვლება საქართველო ღვთისმშობლის წილხვდომილ ქვეყნად და ყოვლადწმიდა ღვთისმშობელი საქართველოს მფარველად. მაცხოვრის ნებით ღვთისმშობელი იერუსალიმს დარჩა, საქართველოში კი გაემგზავრა წმ. ანდრია პირველწოდებული, რომელსაც ყოვლადწმიდა ღვთისმშობელმა თავისი ხელთუქმნელი ხატი გამოატანა. წმიდა მოციქული ანდრია მოდიოდა იმ ქვეყანაში, რომელიც ინახავდა ძველი აღთქმის დიდ საუნჯეს _ წინასწარმეტყველ ელიას ხალენს, რომელიც აქ ნაბუქოდონოსორის მიერ დევნილმა ებრაელებმა ჩამოიტანეს, და ქრისტიანობის უდიდეს სიწმინდეს _ უფლისა და მაცხოვრის ჩვენის იესო ქრისტეს უკერავ კვართს, რომელიც მაცხოვრის ჯვარცმის მოწმე ებრაელმა ელიოზმა ჩამოიტანა ქართლის დედაქალაქ მცხეთაში, ქალაქში, სადაც თვითონ ცხოვრობდა.მოციქულთა დროს დღევანდელი საქართველოს ტერიტორიაზე ორი ქართული სახელმწიფო არსებობდა: აღმოსავლურ ქართული _ ქართლის სამეფო და (ბერძნ. იბერია) დასავლურ ქართული _ ეგრისის სამეფო (ბერძ. კოლხიდა). მოციქულმა ანდრიამ იქადაგა აღმოსავლეთ და დასავლეთ საქართველოს სხვადასხვა კუთხეში. დაბა აწყვერში (ქართლის სამეფო), ქადაგებისა და ხალხის მოქცევის შემდეგ მან აქ დატოვა ღვთისმშობლის ხატი, რომელიც შემდეგში საუკუნეების განმავლობაში ესვენა აწყვერის (აწყურის) საკათედრო ტაძარში. დასავლეთ საქართველოში მოციქულ ანდრიასთან ერთად ქრისტეს მოძღვრებას ქადაგებდა მოციქული სვიმონ კანანელი, რომელიც აქვე სოფ. კომანშია დაკრძალული. ქართულმა მიწამ მიიბარა კიდევ ერთი მოციქული წმ. მატათა; იგი სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოში ქადაგებდა და დაკრძალულია გონიოში, დღევანდელი ბათუმის ახლოს. უძველესი ქრისტიანული წყაროები მიუთითებენ ასევე მოციქულების ბართლომესა და თადეოზის ყოფნას აღმოსავლეთ საქართველოში. წმ. მოციქულების მიმოსვლას და მათ ქადაგებას საქართველოში ადასტურებენ, როგორც ადგილობრივი, ქართული ქრონიკები, ასევე ბერძენი და ლათინი საეკლესიო ავტორები: ორიგენე (II _ III ს.ს.), დოროთე ტირელი ეპისკოპოსი (IV ს.), ეპიფანე კვიპროსელი ეპისკოპოსი (IV ს.), ნიკიტა პაფლაგონელი (IX ს.), ეკუმენი (X ს.) და სხვ. რასაკვირველია, წმიდა მოციქულთა ქადაგებას უკვალოდ არ ჩაუვლია. საქართველოში I _ III ს.ს. ქრისტიანული თემების და ეკლესიის არსებობას ადასტურებს არქეოლოგიური მასალა. II ს. წმიდანის ირინეოს ლიონელის ნაწერებშიც ქრისტიან ხალხებს შორის მოიხსენიება იბერიელებიც, ე. ი. ქართველები. სახელმწიფო სარწმუნოებად კი ქრისტიანობა ქართლში (იბერიაში) გამოცხადდა IV ს-ში. ქართველი ერის ისტორიაში ეს უდიდესი მნიშვნელობის მოვლენა დაკავშირებულია მოციქულთასწორის, ქართველთა განმანათლებლის, წმიდა ნინოს, წმ. მეფე მირიანის და წმ. დედოფალ ნანას სახელებთან. წარმოშობით კაბადოკიელი, წმიდა გიორგის ახლო ნათესავი, წმიდა ნინო იერუსალიმიდან მოვიდა ქართლში, რათა ღვთისმშობლის ნება აღესრულებინა და (რაც მათ გამოცხადებით ეუწყა) წმიდა მოციქულთა შემდეგ, კიდევ ერთხელ ექადაგა და განემტკიცებინა ქრისტიანობა ამ მხარეში. წმიდა ნინოს მადლითა და სიტყვის ძალით ქრისტიანობა მიიღო ჯერ ქართლის დედოფალმა ნანამ, ხოლო შემდეგ _ მეფე მირიანმა.
მეფე მირიანის თხოვნით იმპერატორმა კონსტანტინე დიდმა მეფის, მისი ოჯახის და ერის ნათლისღებისათვის ქართლში გამოგზავნა სასულიერო პირები, ეპისკოპოს იოანეს მეთაურობით. სასულიერო პირთა მოსვლამდე ქართლის დედაქალაქ მცხეთაში. იქ, სადაც დამარხული იყო კვართი უფლისა, დაიწყო ეკლესიის მშენებლობა. ეს ადგილი არის და ყოველთვის იქნება ქართველი ერის სულიერი ცხოვრების ცენტრი. აქ დგას თორმეტი მოციქულის სახელზე აგებული საკათედრო საპატრიარქო ტაძარი _ სვეტიცხოველი. ქართლის სამეფოს ოფიციალური გაქრისტიანების შემდეგ იმპერატორმა წმ. კონსტანტინემ და წმ. ელენემ საქართველოში გამოგზავნეს წმ. ელენეს მიერ მოპოვებული ცხოველსმყოფელი ჯვრის ნაწილი და ფიცარი, რომელზეც ჯვარცმისას იდგა უფალი, აგრეთვე სამსჭვალნი (2) და მაცხოვრის ხატი. საქართველოს ეკლესია ქართლის სამეფოში სასულიერო პირების მოსვლასა და ერის ნათლისღებას ათარიღებს 326 წლით. ამ დათარიღებას მხარს უჭერს V საუკუნის ისტორიკოსის სოზომონე სალამანელის `საეკლესიო ისტორია~, სადაც აღნიშნულია, რომ ქართველთა ოფიციალური გაქრისტიანება მოხდა ნიკეის I მსოფლიო საეკლესიო კრების (325 წ.) დამთავრების შემდეგ. რაც შეეხება დასავლეთ საქართველოს, აქაც ქრისტიანობის საყოველთაო გავრცელება და ეკლესიის არსებობა IV საუკუნის I ნახევარში ეჭვგარეშეა, _ რასაც ადასტურებს ბიჭვინთის ეპისკოპოსის სტრატოფილეს მონაწილეობა ნიკეის I მსოფლიო საეკლესიო კრების მუშაობაში. ამ დროიდან მოყოლებული საქართველო და მისი წმიდა ეკლესია მტკიცედ დაადგა ქრისტიანულ გზას და ყოველთვის შეურყვნელად იცავდა მართლმადიდებელ სწავლებას. VI საუკუნის ბიზანტიელი ისტორიკოსი პროკოფი კესარიელი აღნიშნავს, რომ იბერები "ქრისტიანები არიან და ამ სარწმუნოების წესებს ყველა იმათზე უკეთ იცავენ, რომელთაც ჩვენ ვიცნობთ."ქრისტიანობის სხაელმწიფო რელიგიად გამოცხადების დროიდან (და მანამდეც), ქართველ ხალხს საუკუნეების განმავლობაში უხდებოდა თითქმის გამუდმებული ბრძოლა უცხოელი დამპყრობლების წინააღმდეგ. სპარსელების და არაბების, თურქ-სელჩუკების და ხორაზმელების, მონღოლების და თურქ-ოსმალების შემოსევათა მთავარ მიზანს ქვეყნის მოსპობასთან ერთად ქრისტიანული სარწმუნოების აღმოფხვრა შეადგენდა. ქართველმა ხალხმა უმძიმეს ბრძოლებში შესძლო სახელმწიფოებრიობის შენარჩუნებაც და მართლმადიდებლობის დაცვაც. საუკუნეთა მანძილზე სამშობლოს დამოუკიდებლობისათვის ბრძოლა გაიგივებული იყო მართლმადიდებლობის დაცვასთან. ქრისტეს სარწმუნოებისათვის მოწამეობრივად აღესრულა უამრავი სასულიერო თუ საერო პირი. მსოფლიო ისტორიამ არ იცის ქრისტიანობიათვის თავგანწირვის ისეთი მაგალითი, როდესაც ერთდროულად 100 000 ადამიანმა დაიდგა წამებულის გვირგვინი. საქართველოს დედაქალაქის, თბილისის მოსახლეობის უმრავლესობამ უარი თქვა შეესრულებინა ხორეზმ-შაჰის ჯალალ ად-დინის ბრძანება _ ხიდზე პირაღმა დადებული მაცხოვრის და ღვთისმშობლის ხატები გაეთელათ და ზედ დაეფურთხებინათ. პასუხად 100 000 ქართველი ქრისტიანის _ ქალისა და კაცის, ბავშვისა და მოხუცის მოკვეთილი თავი. ეს მოხდა 1226 წელს. 1386 წელს თემურ-ლენგის ურდოებმა ამოწყვიტეს ქვაბთახევის დედათა მონასტრის მონოზვნები. 1616 წელს ირანის შაჰის აბაზ I შემოსევის დროს მოწამეობრივად აღესრულა დავით გარეჯის მონასტრის 6 000 ბერი.საქართველოს ეკლესიის მიერ წმიდანად შერაცხულთა შორის ქვეყნის არა ერთი და ორი საერო მმრთველია, რომლებმაც პატრიოტიზმის, გმირობისა და ქრისტიანობისთვის თავდადების მაგალითი მოგვცეს. არაბ დამპყრობთა მიერ წამებული არგვეთის მთავრები დავით და კონსტანტინე მხეიძეები (VIIIს), მაფე არჩილი (VIIIს), მონღოლთა მიერ სიკვდილით დასჯილი მეფე დიმიტრი II (XIIIს), სპარსელთა მიერ მოკლული მეფე ლუარსაბ II (XVIIს) და სპარსელთა მიერვე ნაწამები დედოფალი ქეთევანი (XVIIს)- აი არასრული სია ამ წმიდანებისა. ქრისტიანობის სახელმწიფი რელიგიად გამოცხადების დროიდან საქართველოს ეკლესია, მიუხედავად ქვეყნის ტრაგიკული ისტორიისა დიდ აღმშენებლობით და საგანმანათლებლო საქმიანობას ეწეოდა. საქართველოს ტერიტორია დაფარულია უამრავი ეკლესიითა და მონასტრით. მარტო წმ. გიორგის სახელზე, რომელიც ყოველთვის განსაკუთრებული პატივისცემით სარგებლობდა საქართველოში და ქართველთა მფარველად ითვლება, ასობით ტაძარია აგებული. ბევრი ეკლესია და მონასტერი იქცა განათლებისა და კულტურის ცენტრად. XII ს-ის დასაწყისში საქართველოს გამაერთიანებელმა დიდმა მეფემ წმ. დავით აღმაშენებელმა დაარსა გელათის მონასტერი (ქ. ქუთაისთან ახლოს) და აქვე აკადემია, რომელიც მთელს მართლმადიდებლურ სამყაროში აღიარებული იყო ღვთისმეტყველების და საერთოდ განათლებისა და მეცნიერების კერად. ამავე პერიოდში მოქმედებდა განათლების მეორე ცნობილი ცენტრი_იყალთოს აკადემია. წმ. მეფე დავით აღმაშენებლის არის დაკავშირებული ასევე 1103 წელს რუის-ურბნისის საეკლესიო კრების მოწვევა, რომელმაც განიხილა ქვეყნისა დაეკლესიის ცხოვრების უმნიშვნელოვანესი საკითხები. დაწყებული V საუკუნიდან, როდესაც შეიქმნა I ქართული ჰაგიოგრაფიული ნაწარმოები (წმ. ნინოს ცხოვრება, წმიდა დედოფალი შუშანიკის წამება), ქართველმა ხალხმა შექმნა უნიკალური ქრისტიანული ლიტერატურა. განსაკუთრებით აღსანიშნავია ქართველთა მიერ შექმნილი ქრისტიანული ხელოვნება. საუკუნეების მანძილზე ეროვნულ ტრადიციებზე დაყრდნობით საქართველოში განვითარდა თავისთავადი საერო და სატაძრო არქიტექტურა, რომლის მრავალი ნიმუში მსოფლიო ხელოვნების საუკეთესო ძეგლებადაა აღიარებული. სატაძრო არქიტექტურასთან ერთად ბრწყინვალე განვითარებას მიაღწია მონუმენტურმა მხატვრობამ _ ფრესკამ, მოზაიკამ. ბიზანტიური მხატვრობის საერთო ევოლუციაში ორიგინალურმა ქართულმა ფრესკულმა ხელოვნებამ ღირსეული ადგილი დაემკვიდრა. ქართველები ეკლესია_მონასტრებს აგებდნენ არა მარტო საქართველოში, არამედ ქვეყნის გარეთაც პალესტინაში, სირიაში, კვიპროსზე, საბერძნეთში, ბულგარეთში. ამ მხრივ განსაკუთრებით აღსანიშნავია ჯვრის მონასტერი იერუსალიმში (ამჟამად იერუსალიმის ბერძნული საპატრიარქოს იურისდიქციაში), წმ. იაკობისა იერუსალიმშივე (ამჟამად იერუსალიმის სომხური ეკლესიის იურისდიქციაში), ივერონი ათონის მთაზე (ამ მონასტერთან არის დაკავშირებული ივერიის ღვთისმშობლის სახელგანთქმული, საკვირველმოქმედი ხატი), პეტრიწონის (ახლანდელი ბაჩკოვოს) მონასტერი ბულგარეთში. სხვადასხვა დროს საქართველოში და მის ფარგლებს გარეთ მოღვაწეობდნენ მთელი საქრისტიანოსათვის ცნობილი ქართველი ღვთისმეტყველები, ფილოსოფოსები, მწერლები და მთარგმნელები პეტრე იბერი, ეფრემ მცირე, ექვთიმე და გიორგი მთაწმინდელები (ათონელები), იოანე პეტრიწი და სხვ.
განსაკუთრებული მნიშვნელობა ჰქონდა საქართველოსთვის ისევე, როგორც მთელი ქრისტიანული სამყაროსათვის ურთიერთობას წმ. მიწასთან დაკერძოდ იერუსალიმთან. ამ წმიდა ქალაქთან დაკავშირებული არაერთი სახელწოდება, ტოპონიმი თუ ონომასტიკა გვხვდება საქართველოში და განსაკუთრებით ქართლის უძველეს დედაქალაქ მცხეთაში. ქრისტიანობის პირველ საუკუნეებიდანვე ქართველი მეფე-მთავრები აშენებდნენ იერუსალიმში ეკლესია-მონასტრებს, ზრუნავდნენ დანგრეულის აღდგენაზე, სწირავდნენ უზარმაზარ ქონებას. საქართველოსთან და მის მეფე გიორგი V არის დაკავშირებული XIV საუკუნეში მუსლიმთა ხელში მყოფი იერუსალიმის ქრისტიანული მოსახლეობის უფლებების აღდგენა. მონღოლთა უღლისაგან ქართველთა განმათავისუფლებელი და საქართველოს მთლიანობის აღმდგენი მეფე გიორგი V დიდი ავტორიტეტით სარგებლობდა არა მარტო საქართველოში, არამედ მუსლიმურ სამყაროში. გიორგი V თხოვნით ეგვიპტის სულთანმა გააუქმა ქრისტიანების დასამცირებლად შემოღებული წესი _ ცხენზე ორივე ფეხის ერთ მხარეზე გადადებით მჯდომარის ქალაქში შესვლა. ამიერიდან მათ უფლება მიეცათ ჩვეულებრივ მჯდარიყვნენ ცხენზე და იერუსალიმში გაშლილი დროშებით შესულიყვნენ. გიორგისვე თხოვნით ქრისტიანებს დაუბრუნდათ მამლუქების ხელში მყოფი მაცხოვრის აღდგომის ტაძარი, ხოლო ქართველებს ქრისტიანთათვის ყველაზე მნიშვნელოვანი ამ ტაძრის კლიტენი. რადენიმე წლით ადრე მეფე დავით VIII დროს ქართველებს დაუბრუნდათ მამლუქების ხელში ჩავარდნილი და მეჩეთად ქცეული ჯვრის მონასტერი. იერუსალიმის ჯვრის ქართულ სავანესთან არის დაკავშირებული დიდი ქართველის პოეტის შოთა რუსთაველის (XII ს.) და ქრისტესთვის წამებული ორი ქართველი წმინდანის ლუკა იერუსალიმელის (აბაშიძის) და ნიკოლოზ დვალის სახელები. IV საუკუნის ოციანი წლებიდან ქართლის ეკლესია ანტიოქიის სამოციქულო კათედრის იურისდიქციაში შედიოდა. V საუკუნის 60-70-_იან წლებში მეფე ვახტანგ გორგასლის დროს და მისი თხოვნით, ბიზანტიის იმპერატორისა და კონსტანტინეპოლის პატრიარქის შუამდგომლობით, ანტიოქიის საპატრიარქომ ქართლის ეკლესიას თვითმართველობა (ავტოკეფალია) მიანიჭა, ხოლო მცხეთის ეპისკოპოსი აღყვანილ იქნა კათალიკოსის პატივში. დასავლეთ საქართველოს (აფხაზეთის) ეკლესია კონსტანტინეპოლის პატრიარქს ექვემდებარებოდა. IX საუკუნეში აქაც საკათალიკოსო მმართველობა იქნა შემოღებული. XI საუკუნის დასაწყისში საქართველოს ერთიანი მონარქიის შექმნის პროცესში მცხეთის (ქართლის) კათოლიკოსი აღყვანილ იქნა პატრიარქის ხარისხში. ამ დროიდან მოყოლებული საქართველოს ეკლესიის უმაღლესი იერარქი ატარებდა მცხეთისა და სრულიად საქართველოს კათოლიკოს პატრიარქის ტიტულს. დასავლეთ საქართველოს (აფხაზეთის ან ბიჭვინთის)კათოლიკოსი ყოველთვის აღიარებდა მცხეთელი პატრიარქის პრიმატს. 1811 წელს რუსეთის საიმპერატორო კარმა უკანონოდ გააუქმა საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალია, მოსპო საპატრიარქო მმართველობა და საქართველოს ეკლესია საეგზარქოსოს უფლებით დაუქვემდებარა რუსეთის ეკლესიის სინოდს. 1917 წლის მარტში საქართველოს სამღვდელოებამ აღადგინა ეკლესიის ავვტოკეფალია და კვლავ შემოიღო საპატრიარქო მმართველობა. ავტოკეფალიის აღდგენის შემდეგ პირველ კათოლიკოს-პატრიარქათ არჩეულ იქნა ცნობილი საეკლესიო მოღვაწე ეპისკოპოსი კირიონი. 1989 წელს V საუკუნიდან არსებული საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალია და ოდითგანვე არსებული საპატრიარქო პატივი საქართველოს კათოლიკოსისა დაადასტურა მსოფლიო საპატრიარქომ.
1977 წლიდან დღემდე სრულიად საქართველოს კათოლიკოს პატრიარქი და მცხეთა-თბილისის მთავარეპისკოპოსია უწმინდესი და უნეტარესი ილია II.

ხატის დასახელების სანახავად მიიტანე მაუსი სურათზე
ხატის დასახელების სანახავად მიიტანე მაუსი სურათზე
Georgian orthodox church calendar.
Georgian orthodox church calendar.
საქართველოს მთავარეპისკოპოსნი :

იოანე I 335-363 წწ.
იაკობი 363-375
იობი 375-390
ილია I 390-400
სვიმეონ I 400-410
მოსე 410-425
იონა 425-429
იერემია 429-433
გრიგოლ I 434-434
ბასილი I 434-436
-------
იოველ I 448-452
მიქაელ I 452-467
სრულიად საქართველოს კათალიკოს-პატრიარქნი :

წმ. მელქისედეკ I 1012-1030, 1039-1045 წწ.
(ოქროპირ) იოანე II 1031-1039, 1045-1049
ექვთიმე I 1049-1055
გიორგი III ტაოელი 1055-1065
გაბრიელ III საფარელი 1065-1080
დემეტრე 1080-1090
ბასილი III კარიჭისძე 1090-1100
იოანე IV საფარელი 1100-1142
სვიმეონ IV გულაბერიძე 1142-1146
საბა II 1146-1150
ნიკოლოზ I გულაბერიძე 1150-1178
მიქაელ IV 1178-1186 თამარი მეფედ აკურთხა
თეოდორე II 1186-1206
ბასილი IV 1206-1208
იოანე V 1208-1210
ეპიფანე 1210-1220
ექვთიმე II 1220-1222
არსენი III 1222-1225
გიორგი IV 1225-1230
არსენი IV 1230-1240
ნიკოლოზ II 1240-1280
აბრაჰამ I 1280-1310
ექვთიმე III 1310-1325
მიქაელ V 1325-1330
ბასილი V 1330-1350
დოროთეოზ I 1350-1356
შიო I 1356-1364
ნიკოლოზ III 1364-1380
გიორგი V 1380-1397
ელიოზი 1399-1411
მიქაელ VI 1411-1426
დავით II 1426-1430
თეოდორე III 1430-1435
დავით III გობელაძე 1435-1439, 1443-1459
შიო II 1440-1443
მარკოზი 1460-1466
დავით IV 1466-1479
სრულიად საქართველოს კათალიკოს-პატრიარქნი ავტოკეფალიის აღდგენის შემდგომ :


წმ. კირიონ III საძაგლიშვილი 1917-1918 წწ.
ლეონიდე ოქროპირიძე 1918-1921
წმ. ამბროსი ხელაია 1921-1927
ქრისტეფორე III ციცქიშვილი 1927-1932
კალისტრატე ცინცაძე 1932-1952
მელქისედეკ III ფხალაძე 1952-1960
ეფრემ II სიდამონიძე 1960-1972
დავით V დევდარიანი 1972-1977
ილია II (ღუდუშაური-შიოლაშვილი) 1977
დასავლეთ საქართველოს კათალიკოსნი :

ნიკოლოზ I ბედიელ-ყოფილი XIII ს. დასაწყისი
დანიელი XIV ს. მეორე ნახევარი
არსენი 1390 წელს მიიღო კათალიკოსობა
იოანე - იოაკიმე 1455-1474
სტეფანე 1490-1516
მალაქია I აბაშიძე 1519-1532
ევდემოზ I ჩხეტიძე 1543-1575
ექვთიმე I საყვარელიძე 1578-1605
მალაქია II გურიელი 1605-1639
გრიგოლ I 1612-1656
მაქსიმე I მაჭუტაძე 1628-1657
ბესარიონ I 1647-1656
ნიკიფორე 1657-1657
ზაქარია ქვარიანი 1657-1659
სვიმეონ I ჩხეტიძე 1660-1666
ევდემოზ II საყვარელიძე 1666-1669
ექვთიმე II საყვარელიძე 1669-1673
დავითი ნემსაძე 1667-1676, 1682-1707
სვიმეონ II 1665-1681
გიორგი (დასაზუსტებელია. ჩანს 1701 წლიდან)
ნიკოლოზი 1703-1710
გრიგოლ II ლორთქიფანიძე 1706-1742
გერმანე წულუკიძე 1742-1754
ბესარიონ II ერისთავი 1755-1766
იოსები სოლომონ I-ის ძმა 1767-1776
მაქსიმე II აბაშიძე 1776-1795 გარდაიცვალა კიევში.
დოსითეოსი ქუთათელი მიტროპოლიტი, კათალიკოსის მოსაყდრე. 1792-1814
საქართველოს კათალიკოს-მთავარეპისკოპოსნი :

წმ. პეტრე I 467-474 წწ.
წმ. სამოელ I 474-502
გაბრიელ I 502-510
თავფეჩაღ I 510-516
ჩერმაგი ჩიღირმანე 516-523
საბა I 523-552
ევლავი 533-544
სამოელ II 544-553
მაკარი 553-569
სვიმეონ II 569-575
სამოელ III 575-582
სამოელ IV 582-591
ბართლომე 591-595
კირიონ I 595--610
იონა II 610-619
ბაბილა 619-629
თაბორი 629-634
სამოელ V 634-640
ევნონი 640-649
თავფეჩაღ II 649-664
ევლალე 664-668
იოველ VI 668-670
სამოელ VI 670-677
გიორგი I 677-678
კირიონ II 678-683
იზიდ-ბოზიდი 683-685
თეოდორე I (თეოდოსი) 685-689
პეტრე II (სვიმეონი) 689-720
თალალე 720-731
წმ. მამაი 731-744
იოანე III 744-760
გრიგოლ II 760-767
წმ. სარმეანე 767-774
მიქაელ II 774-780
სამოელ VII 780-790
კირილე 791-802
გროგოლ III 802-814
სამოელ VIII 814-826
გიორგი II 826-838
გაბრიელ II 838-860
წმ. არსენი I 860-887
ევსუქი 887-908
კლიმენტოს 908-914
ბასილი II 914-930
მიქაელ III 930-955
დავით I 944-955
არსენი II 955-980
წმ. (ოქროპირ) იოანე I 980-1001
სვიმეონ III 1001-1012
აღმოსავლეთ საქართველოს კათალიკოს-პატრიარქნი :

ევაგრე 1480-1492, 1500-1503 წწ.
აბრაჰამ II აბალაკი 1492-1497
ეფრემ I 1497-1500
დოროთეოზ II 1503-1510, 1511-1516
დიონისე 1510-1511
ბასილი VI 1517-1528
მალაქია 1528-1538
მელქისედეკ II ბაგრატიონი 1538-1541
გერმანე 1541-1547
სვიმეონ V 1547-1550
ზებედე I 1550-1557
დომენტი I 1557-1562
ნიკოლოზ IV ბარათაშვილი 1562-1584
წმ. ნიკოლოზ V 1584-1591
დოროთეოზ III 1592-1599
დომენტი II 1599-1603
ზებედე II 1603-1610
იოანე VI ავალიშვილი 1610-1613
ქრისტეფორე I 1616-1622
ზაქარია ჯორჯაძე 1623-1630
წმ. ევდემოზ I დიასამიძე 1630-1637
ქრისტეფორე II ამილახორი 1638-1660
დომენტი III 1660-1676
ნიკოლოზ VI ამილახორი 1678-1688, 1691-1696
იოანე VII დიასამიძე 1688-1691, 1696-1700
ევდემოზ II დიასამიძე 1701-1705
დომენტი IV 1705-1741
ბესარიონ ორბელიანი 1725-1737
კირილე 1737-1739
ნიკოლოზ VII ხერხეულიძე 1741-1744
ანტონი I დიდი 1744-1755, 1764-1788
წმ. იოსებ ჯანდიერი 1755-1764
ანტონი II 1788-1811
1811 წელს, რუსეთმა გააუქმა საქართველოში ავტოკეფალია და ვიდრე 1917 წლამდე საქართველოს ეკლესიას განაგებდნენ რუსეთის ეგზარქოსები :


ვარლამი ერისთავი 1811-1817 წწ.
თეოფილაქტე რუსანოვი 1817-1821
იონა ვასილევსკი 1821-1832
მოსე ბოგდანოვ-პლატონოვი 1832-1834
ევგენი ბაჟანოვი 1834-1844
ისიდორე ნიკოლსკი 1844-1858
ევსევი ილინსკი 1858-1877
იოანიკე რუდნევი 1877-1882
პავლე ლებედევი 188201887
პალადი რაევი 1887-1892
ვლადიმერი ბოგოიავლენსკი 1892-1898
ფლაბიანე გოროდეცკი 1898-1901
ალექსი I ოპოცკი 1901-1905
ნიკოლოზი ნალიმოვი 1905 1906
ნიკონი სოფიისკი 1906-1908
ინოკენტი ბელიაევი 1909-1913
ალექსი II მოლჩანოვი 1913-1914
პიტირიმე პოკნოვი 1914-1915
პლატონ როჟდესტვენსკი 1915-1917

Get your own Flash MP3 Player

1 გამოტოვებულია მობიდანი. 436-443 წწ. წარმოშობით იყო სპარსელი. განუდგა ქრისტიანობას და აღიარა ცეცხლთაყვანისმცემლობა. სიაში დაბრუნება
  2 მიქაელ I გახლდათ ანტიოქიიდან და წინააღმდეგი იყო საქართველოს ავტოკეფალიისა.
  როდესაც კონსტანტინოპოლიდან დაბრუნებული მეფე ვახტანგ გორგასალი მიეახლა მთავარეპისკოპოს მიქაელს, რათა თაყვანიეცა მისთვის, ამ უკანასკნელმა წიხლი ჩაარტყა მეფეს სახეში და კბილები ჩაუმტვრია. მიქაელის ეს მრისხანება გამოწვეული იყო იმით, რომ მეფე ვახტანგმა კონსტანტინოპოლში საქართველოს ავტოკეფალიის საკითხი დადებითად გადაწყვიტა. ვიდრე ამ დრომდე საქართველოს ეკლესია იმყოფებოდა ანტიოქიის ეკლესიის იურისდიქციის ქვეშ.
  ვახტანგ გორგასალმა სრულიად კანონიერად მოუპოვა სქართველოს ავტოკეფალია, რამეთუ საქართველოში სამ მოციქულს ჰქონდა ნაქადაგები და რაც ყველაზე მნიშვნელოვანია საქართველო წილად ხვდა თვით ღმრთისმშობელს, ზეციურ დედას, და სწორედ ღმრთისმშობლის დავალებით და ლოცვა-კურთხევით გამოემართნენ საქართველოში ქრისტეს სჯულის საქადაგებლად მოციქულები: ანდრია პირველწოდებული, სვიმონ კანანელი და მატათა. ღმრთისმშობლის ლოცვა-კურთხევით ჩამოაბრძანა ანდრია პირველწოდებულმა ცნობილი სასწაულმოქმედი ხატი "აწყურის ღმრთისმშობელი".
  რაც შეეხება მიქაელ I-ს, იგი ვახტანგ მეფემ გაკოჭა და ანტიოქიაში გააგზავნა, სადაც მიიღო საეკლესიო სასჯელი - ხორციელი ცხოვრების ბოლომდე მღვიძარების მონასტერში იქნა გადაგზავნილი.
  საქართველოში კი ვახტანგ გორგასალის მიერ იმავე წელს (467), კონსტანტინოპოლიდან ჩამოყვანილ იქნა ეპისკოპოსი პეტრე, რომელიც პეტრე I-ით მოიხსენიება. სიაში დაბრუნება
  3 წმ. კათალიკოსი პეტრე I ხსენების დღე 30 ნოემბერი (13 დეკემბერი). სიაში დაბრუნება
  4 წმ. კათალიკოსი სამოელ I ხსენების დღე 30 ნოემბერი (13 დეკემბერი). სიაში დაბრუნება
  5 საბა I გახლდათ პირველი კათალიკოსი ნათესავით ქართველი. მისი ინტრონიზაცია შესრულდა ქალაქ მცხეთაში. სიაში დაბრუნება
  6 წმ. კათალიკოსი მამაი. ხსენების დღე 3 (16) მაისი. სიაში დაბრუნება
  7 წმ. კათალიკოსი სარმეანე. შიო მღვიმელის ხსენების დღეს, შიომღვიმის მონასტერში, შეკრებილნი იყვნენ მრავლნი მორწმუნენი, მათ შორის მეფეც და სარმეანე კათალიკოსიც "ყოველთა თანა ეპისკოპოსთა თვისთა", რათა სადღესასწაულო წირვა აღესრულებინათ. მონასტერში სტუმრად იმყოფებოდნენ ეგვიპტელები აღმსარებლობით იაკობიტები, რომლებმაც ძღვენი მიართვეს კათალიკოს სარმეანეს და ითხოვეს მისგან ლოცვა-კურთხევა ზიარებაზე, რაზედაც კათალიკოსმა თანხმობა მისცა და აზიარა კიდეც. იმ ღამით კათალიკოს სარმეანეს სიზმრისეულ ჩვენებაში გამოეცხადა ღმრთისმშობელი და შიო მღვიმელი, რომელთაგანაც შეიტყო, რომ სულიწმინდის მადლმა დატოვა კათალიკოსი, იმის გამო, რომ არ გამოიკითხა აღმსარებლობა ისე აზიარა მწვალებლები, ქრისტეს სისხლსა და ხორცს. მხოლოდ 40 დღიანი მარხვის და სინანულის შემდეგ კვლავ გამოეცხადნენ მას ღმრთისმშობელი და შიო მღვიმელი და აუწყეს, რომ უფალმა შეისმინა მისი სინანული და კვლავ მადლმოსილებით შეეძლო გაეგრძელებინა კათალიკოსობა.
  ამ სასწაულის შემდგომ წმ. კათალიკოსმა სარმეანემ მადლობის ნიშნად დააწესა "კანდელი ერთი და სანთელი ერთი დაუშრეტელად კათოლიკე (საყოველთაოს ნიშნავს და არა კათოლიკურს ბ.ბ.) ეკკლესიით ენთედებოდის საფლავსა ზედა წმიდისა შიოსსა"
  კათალიკოსი სარმეანე დაუღალავად იცავდა მართმადიდებლობას, მონოფიზიტ სომხებისაგან. მიიცვალა შიომღვიმის მონასტერში. ხსენების დღე 21 აგვისტო. (3 სექტემბერი) სიაში დაბრუნება
  8 გაბრიელ II-ის დროს, 843-859 წლებში ეფრემ მაწყვერელ ეპისკოპოსის მეცადინეობით მირონის კურთხევა განეწესა საქართველოში.
  აქვე მინდა ავღნიშნო, რომ თითქოს მირონი საქართველოში სომხეთიდან, კერძოდ კი ეჩმიაძინიდან ჩამოქონდათ, სიმართლისაგან ისევე შორსაა, როგორც ყუველი ჩვენგანისაგან ჰორიზონტი. ეს დაახლოებით ისეთივე სიმართლეა, როგორიც "შოთა რუსთაველის სომხობა" და რომ, "ქართული ანბანი სომხების შექმნილია", მაშინ როდესაც ქართული ანბანის წარმომავლობა ქრონოლოგიურადაც წინ უსწრებს სომხურს.
  P.შ ფაქტი არ აღმინიშნავს სომხების გასაღიზიანებლად. მისი აღნიშვნის მიზეზი გახლდათ ის, რომ მსგავსი ჭორები, სამწუხაროდ დღესაც ცოცხლობენ. სიაში დაბრუნება
  9 წმ. არსენი დიდი საფარელი ბავშობაში გრიგოლ ხანცთელმა ბერად აღკვეცა და ჯერ კიდევ ახალგაზრდამ კათალიკოსობა მიიღო. ეწეოდა საეკლესიო სალიტერატურო მოღვაწეობას. მეტად აღსანიშნავია მისი ნაშრომი "განყოფისათვის ქართველთა და სომეხთაისა". ხსენების დღე 25 სექტემბერი (8 ოქტომბერი). სიაში დაბრუნება
  10 წმ. ოქროპირ იოანე კათალიკოსი ცხოვრობდა ბაგრატ III-ის დროს. ეწეოდა სალიტერატურო მოღვაწეობას. გაამშვენა სვეტი ცხოვლის საკათედრო ტაძარი. ხსენების დღე 3 (16) მარტი. სიაში დაბრუნება
  11 წმ. მელქისედეკ I. მის დროს განახლდა, უფრო სწორედ ხელახლა აშენდა სვეტიცხოვლის საკათედრო ტაძარი. ხსენების დღე 1 (14) ოქტომბერი სვეტიცხოვლობის დღეს. სიაში დაბრუნება
  12 იოანე IV საფარელის დროს, წმინდა მეფის, დავით აღმაშენებლის ბრძანებით, შედგა ცნობილი რუის-ურბნისის საეკლესიო კრება. კრებას თავჯდომარეობდა თვით იოანე საფარელი სიაში დაბრუნება
  13 ნიკოლოზ III. არსებობს მოსაზრება, რომ დასავლეთ საქართველოს ეკლესია მისი პატრიარქობის ხანაში აღმოცენდა. სიაში დაბრუნება
  14 წმ. ნიკოლოზ V კათალიკოსი. რუსეთის მართლმადიდებელ ეკლესიასთან, საქართველოს ეკლესიის სახელით ურთიერთობა დაამყარა. ხსენების დღე 18 თებერვალი. სიაში დაბრუნება
  15 წმ. ევდემოზ I კათალიკოსი. წმინდა მოწამე. როსტომ მეფემ (იგივე როსტომ-ხანი) კლდიდან გადააგდებინა მუსულმანობაში მხილებისათვის. სავარაუდოდ ეს უნდა მომხდარიყო ავლაბრის, ე. წ. მტირალა კლდეებიდან. ხსენების დღე 4 (17) ოქტომბერი. სიაში დაბრუნება
  16 წმ. იოსებ საკვირველთმოქმედი. ხსენების დღე 17 (30) ოქტომბერი. სიაში დაბრუნება
  17 ანტონი II. ერეკლე II-ის ძე. 1811 წელს გაწვეულ იქნა რუსეთში, საიდანაც აღარ დაბრუნებულა. იმავე წელს საქართველოს ავტოკეფალია გაუქმებულად გამოცხადდა რუსეთის მიერ და ავტომატურად გაუქმდა კათალიკოს-პატრიარქობაც, ვიდრე 1917 წლამდე. აქვე დავამატებ, რომ რუსეთში პატრიარქობა, საქართველოზე ადრე გააუქმა რუსეთის იმპერატორმა პეტრე I-მა და მას შემდგომ რუსეთის ეკლესიას განაგებდა ობერპროკურორი. ობერპროკურორის თანამდებობა საეკლესიო სფეროში შემოღებულ იქნა პეტრე I-ის მიერვე.
  ანტონი II გარდაიცვალა ნიჟნი-ნოვგოროდში 1827 წლის 21 დეკემბერს. სიაში დაბრუნება
  18 კირიონ III მოიხსენიება, როგორც წმ. მღვდელმოწამე კირიონ II, ერისკაცობაში გიორგი საძაგლიშვილი დაიბადა 1855 წელს გორის მაზრის სოფ. ნიქოზში სასულიერო პირის ოჯახში. მის წინაპრებს დიდი წვლილი მიუძღვით დიდოელთა, ინგუშთა შორის ქრისტიანობის გავრცელებაში.
  1876 წელს დაამთავრა თბილისის სასულერო სემინარია. 1880 წელს - ღვთისმეტყველების კანდიდატის ხარისხით - დაამთავრა კიევის სასულიერო აკადემია და დაინიშნა ოდესის სასულიერო სემინარიის ინსპექტორის თანაშემწედ.
  1883 წლიდან 1896 წლამდე საქართველოს სხადასხვა ქალაქებში (გორი, თელავი, ქუთაისი, თბილისი) ეწეოდა პედაგოგიურ მოღვაწეობას. 1896 წელს დაინიშნა საქართველოს მონასტრების ბლაღოჩინად და კავკასიასი ქრისტიანობის აღმდგენელი საზოგადოების სკოლების ინსპექტორად, სადაც დაარსა 19 სამრევლო სკოლა.
  1898 წლის აგვისტოში არქიმანდრიტი კირიონი აკურთხეს ალავერდის ეპისკოპოსად. 1901 წლიდან იგი გორის ეპისკოპოსია.
  კირიონ II დაუღალავად იღწვოდა საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენისათვის, რისთვისაც რუსეთის მთავრობა სხვადასხვა ეპარქიებში ასახლებდა (1903 წელს ხერსონში, 1904 წელს ორიოლში, 1906 წელს სოხუმში ). 1908 წელს კირიონს მთავრობის დადგენილებით ჩამოერთვა ეპისკოპოსის ხარისხი და დაპატიმრებულ იქნა ეგზარქოს ნიკონის მკვლელობის ორგანიზატორობის ბრალდებით. 1910 წელს იგი გაამართლეს.
  1917 წლის 12 მარტს ქართველმა სამღვდელოებამ საგანგებო საეკლესიო კრებაზე საქართველოს ავტოკეფალია აღდგენილად გამოაცხადა. ქართველ მორწმუნეთა დაჟინებული მოთხოვნით 1917 წლის ზაფხულში ეპისკოპოსი კირიონი სამშობლოში დაბრუნდა, რათა მონაწილეობა მიეღო სრულიად საქართველოს კათალიკოს-პატრიარქის არჩევნებში.
  1917 წლის 17 სექტემბერს დაინიშნა საქართველოს კათალიკოს-პატრიარქის არჩევნები, რომელშიც ხმათა უმრავლესობით არჩეულ იქნა ეპისკოპოსი კირიონი.
  1918 წლის 27 ივნისს, მარტყოფის მონასტერში, თავის საწოლ ოთახში, რევოლვერიდან გასროლით, მოკლეს კირიონ II. მცირეოდენი ხნის შემდეგ, მოკლეს მისი დამცველი, მირიან ბერი და კირიონ II-ის უერთგულესი პიროვნება, ქუთათელი ეპისკოპოსი ანტონ გიორგაძე. გამოძიება არ ჩატარებულა. გამოძიება, საზოგადოებრივ საწყისებზე უწარმოებია ცნობილ მწერალს, იოსებ იმედაშვილს. გავრცელდა ვერსია, თითქოს კირიონ II-მ თავი მოიკლა, მაგრამ ეს ვერსია იმთავითვე დასამარდა, რადგან, იარაღი, რომლისაგანაც მოხდა მკვლელობა, ჩაკეტილ მდგომარეობაში იყო ნაპოვნი მიცვალებულის გვერდით.
  კირიონ II დაკრძალეს 7 ივლისს, სიონის საკათედრო ტაძარში. ხსენების დღე 27 ივნისი (10 ივლისი)
სიაში დაბრუნება
  19 ღირსი ამბროსი აღმსარებელი ერისკაცობაში ბესარიონ ხელაია, დაიბადა 1861 წლის 7 სექტემბერს, ზუგდიდის მაზრის სოფ. მარტვილში.
  1885 წელს დაამთავრა თბილისის სასულიერო სემინარია.
  1887 წელს სოჭში ხელდასხმულ იქნა მღვდლად. 1892 წლიდან სოხუმის საკათედრო ტაძრის კანდელაკია. იმავე წელს დაინიშნა სოხუმის, ახალი ათონის, ლიხნის საეკლესიო სამრევლო სკოლების ზედამხედველად და ქართულის მასწავლებლად.
  1896 წელს ღირსი ამბროსი აღმსარებელი დაქვრივდა. 1897 წელს ჩააბარა ყაზანის სასულიერო აკადემიაში, სადაც აღიკვეცა ბერად ამბროსის სახელით. 1901 წელს დაამთავრა აკადემია ღვთისმეტყველების კანდიდატის ხარისხით.
  1902 წელს აღყვანილ იქნა არქიმანდრიტის ხარისხში და დაინიშნა ჭელიშის მონასტრის წინამძღვრად.
  1904 წელს დაინიშნა თბილისის ფერიცვალების მონასტრის წინამძღვრად და სინოდური კანტორის წევრად. ღირსი ამბროსი აღმსარებელი სხვა სასულიერო პირებთან ერთად დაუღალავად იღწვოდა საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენისათვის.
  1908 წელს ბრალი დასდეს ეგზარქოსი ნიკონის მკვლელობაში, რისთვისაც გადასახლებულ იქნა რუსეთში, კერძოდ რიაზანის ეპარქიის წმ. სამების მონასტერში. 1910 წელს გაამართლეს, მაგრამ სამშობლოში დაბრუნების უფლება არ მისცეს და დანიშნეს ნოვგოროდის ეპარქიის სტარორუსის მონასტრის წინამძღვრად.
  1917 წელს ღირსი ამბროსი აღმსარებელი დაბრუნდა საქართველოში და იმავე წლის 15 ოქტომბერს ხელდასხმულ იქნა ჭყონდიდის ეპისკოპოსად, მოგვიანებით კი მიტროპოლიტად.
  1921 წლის 1-5 სექტემბერს გელათის საეკლესიო კრებაზე, მეუფე ამბროსი არჩეულ იქნა სრულიად საქართველოს კათალიკოს-პატრიარქად.
  1922 წლის 7 თებერვალს, მისმა უწმინდესობამ, ამბროსი ხელაიამ გენუის კონფერენციას მემორანდუმი გაუგზავნა, საქართველოში ბოლშევიკების მხრიდან ტაძრების დარბევისა და მართლმადიდებლობის დევნის გამო, რისთვისაც იმავე წლის 12 ივნისს დააპატიმრეს საკათალიკოსო საბჭოს 9 წევრთან ერთად. 1924 წლის 10 მარტს, პლეხანოვის სახელობის მუშათა კლუბში შედგა სასამართლო. ბრალდებულებს წაუყენეს 4 ბრალდება:
მემორანდუმის გაგზავნა გენუის კონფერენციისადმი.
საეკლესიო განძეულობის გადამალვა, რომელიც ბოლშევიკურ მთავრობას დამშეულთა დასახმარებლად უნდა გამოეყენებინა.
საეკლესიო ქონების სააღრიცხვო წიგნების არასწორი წარმოება.
სამხედრო ტაძრის კომკავშირისადმი გადაცემისა და სატრაპეზოს დაშლის პროცედურაში, საპატრიარქოს წარმომადგენლის გამოუცხადებლობა.
ღირს ამბროსი აღმსარებელს, წაუყენეს დამატებითი ბრალდება: "უცხო სახელმწიფოსთან ურთიერთობის დაჭერა, მის დასაყოლიებლად რესპუბლიკის საქმეებში შეიარაღებული ძალით ჩარევისათვის". არცერთმა ბრალდებულმა თავი დამნაშავედ არ სცნო. ღირსმა ამბროსი აღმსარებელმა, საბოლოო სიტყვა დაასრულა შემდეგი სიტყვებით: სული ჩემი ეკუთვნის ღმერთს, გული - სამშობლოს, გვამი კი თქვენთვის მომინდვია. ასულნო იერუსალემისანო, ნუ სტირთ ჩემ ზედა, არამედ თავთა თქუენთა სტიროდეთ და შვილთა თქუენთა (ლკ.23.28). 19 მარტს საღამოს 8 საათზე გამოიტანეს განაჩენი: "კათალიკოს ამბროსის, იგივე ბესარიონ ხელაიას მიასაჯა პატიმრობა: 7 წლით, 9 თვით და 23 დღით სასტიკი იზოლაციით და მთელი ქონების ჩამორთმევით". 1924 წელს, ამნისტიის ძალით ღირსი ამბროსი აღმსარებელი გაანთავისუფლეს და ქაშუეთში წირვის ჩატარების უფლება მისცეს, თუმცაღა ღონეგამოხდილ მწყემსმთავარს, შუაწირვის დროს, როდესაც ამბიონიდან მრევლს ჯვარს სახავდა, გული წაუვიდა და დაეცა.
  ღირსი ამბროსი აღმსარებელი, გარდაიცვალა 1927 წლის 29 მარტს და დაკრძალულ იქნა სიონის საკათედრო ტაძარში.
  1995 წელს საქართველოს ეკლესიის გაერთიანებულ კრებაზე განიხილეს ამბროსი ხელაიას ცხოვრება და ერისა და ეკლესიის წინაშე დამსახურებისათვის წმინდანად შერაცხეს ამბროსი აღმსარებლის სახელით. ხსენების დღედ გამოცხადდა 16 (29) მარტი. სიაში დაბრუნება
  20 ეფრემ II-ის პატრირქობის პერიოდში საქართველოს ეკლესია 1962 წელს, კომუნისტური მთავრობის ზეწოლით და ზოგიერთი სასულიერო პირის მეცადინეობით, გაწევრიანდა მსოფლიო ეკლესიათა საბჭოში. ეს სამარცხვინო ლაქა, საქართველოს ეკლესიამ ჩამოიცილა 1997 წელს, მისი უწმინდესობისა და უნეტარესობის ილია II-ის პატრიარქობის პერიოდში. საბჭოდან გამოსვლის საფუძველი გახლდათ ის, რომ ბეთანიის, შიომღვიმის, გარეჯის და ქვაბთახევის მონასტრებმა და სხვა სასულიერო თუ საერო პირებმა მოითხოვეს საქართველოს ეკლესიის წმინდა სინოდისაგან მსოფლიო ეკლესიათა საბჭოდან გამოსვლა. მას შემდეგ, რაც მოთხოვნა დაკმაყოფილებული იქნა, ზემოხსენებულმა მონასტრებმა წამოაყენეს ახალი მოთხოვნა, საქართველოს ეკლესიას შეეწყვიტა ევქარისტიული ურთიერთობა ყველა იმ მართლმადიდებლურ ეკლესიებთან, რომლებიც გაწევრიანებულნი იყვნენ მსოფლიო ეკლესიათა საბჭოში, წინააღმდეგ შემთხვევაში ისინი საქართველოს ეკლესიასთან ევქარისტიული კავშირის შეწყვეტით იმუქრებოდნენ. საქართველოს ეკლესიის წმინდა სინოდმა, არ დააკმაყოფილა მათი მეორე მოთხოვნა და ზემოხსენებული მონასტრის მღვდელმსახურნი დააყენა მღვდემოქმედებისაგან, ხოლო ბერები, მორჩილები და ერისკაცნი ზიარებისაგან.
  ბეთანიის, შიომღვიმის, გარეჯის, ქვაბთახევის მონასტრების მკვიდრნი და ის სასულიერო და სერო პირები, რომლებიც მოითხოვდნენ საქართველოს კათალიკოს-პატრიარქისა და საქართველოს ეკლესიის წმინდა სინოდისაგან მსოფლიო ეკლესიათა საბჭოდან გამოსვლას, მათზე სასჯელის დადების შემდგომ - ყველასათვის გასაკვირად - გადავიდნენ სქიზმატური ეკლესიის, ე. წ. "ბოსტონის ეკლესიის" იურისდიქციაში. მადლობა უფალს, უმეტესი მათგანი, დაუბრუნდა დედა ეკლესიას და კვლავ მართლმადიდებლობის წიაღში მოღვაწეობენ. სიაში დაბრუნება